Khi nhà có em bé, ba điều tuyệt nhiên không nên làm với đứa con lớn là: bắt con nhường em mọi thứ chỉ vì "con lớn rồi"; đổi một loạt nếp của con đúng vào những tuần em mới về, như phòng ngủ, giờ ngủ, người chăm; và chỉ nhắc tới con khi con làm sai với em. Những việc đó làm con lớn thấy mình bị đẩy ra rìa, và thường phản ứng bằng cách quấy hơn, nhõng nhẽo như em bé.
Bố mẹ không cố ý gạt con lớn ra. Chỉ là em bé mới cần quá nhiều sức, người lớn thiếu ngủ, khách tới thăm liên tục, và đứa lớn tự nhiên bị xếp xuống sau. Bài này đi theo bốn chặng: trước khi em về, những tuần đầu em ở nhà, lời nói hằng ngày, và chuyện hai anh chị em chơi với nhau. Mỗi điều cấm kèm lý do, hậu quả hay gặp và việc làm thay. Bài không bàn chuyện chăm em bé sơ sinh.
Những tuần đầu có em thường diễn ra thế nào
Đứa lớn thường từ khoảng hai tới sáu tuổi. Trong vài tháng, con đi từ vị trí trung tâm của cả nhà sang vị trí "anh, chị", với những câu người lớn nói liên tục: "Nhỏ tiếng thôi em ngủ", "Mẹ đang cho em bú", "Lớn rồi tự làm đi". Khách tới thăm thì bế em, khen em, mua quà cho em.
Phản ứng hay gặp ở con lớn: đòi bú bình lại, đòi bế, tè dầm dù đã bỏ bỉm, nói ngọng như em, đánh em, hoặc ngược lại thu mình im lặng. Những phản ứng này phần lớn là cách con nói "con cũng cần được để ý", không phải con hư.
Điểm không quay lại được là khi trong đầu con lớn đã hình thành câu "từ khi có em, bố mẹ không thương mình nữa". Câu đó không mất đi sau một lần ôm, mà cần nhiều tháng được chứng minh ngược lại bằng việc làm hằng ngày.
Trước khi em về: những việc đừng làm
Đừng báo tin có em quá muộn hoặc giới thiệu em như một món quà cho con. Có nhà giấu tới sát ngày sinh, có nhà nói "mẹ sinh em cho con chơi cùng". Con lớn chờ một bạn chơi, nhận về một em bé chỉ biết khóc và ngủ. Thay vào đó, kể dần trong vài tháng, nói thật rằng em bé lúc đầu rất nhỏ, khóc nhiều, ngủ nhiều, chưa chơi được, và con có thể giúp mẹ những việc nhỏ.
Đừng đổi phòng ngủ, đổi người chăm, cai sữa, bỏ bỉm cho con đúng sát ngày em về. Người lớn tính gọn: em về thì con lớn sang ngủ phòng khác, đi nhà trẻ, bỏ bỉm cho xong. Con nhận một loạt mất mát cùng lúc, và gán hết cho em bé. Thay vào đó, làm những thay đổi đó sớm hơn vài tháng, hoặc dời sang sau khi em đã về một thời gian và con lớn đã ổn.
Đừng để con lớn ở nhà người khác suốt những ngày mẹ đi sinh mà không giải thích. Gửi con sang ông bà, họ hàng là cần thiết, nhưng nếu không ai nói gì, con chỉ biết mẹ biến mất rồi trở về với một em bé. Thay vào đó, kể trước cho con mẹ sẽ đi đâu, ai trông con, bao giờ con gặp lại mẹ, và nếu được, gọi điện hoặc cho con vào thăm.
Những tuần đầu em ở nhà: những việc tuyệt nhiên đừng làm
Đừng bắt con nhường em mọi thứ chỉ vì "con lớn rồi". Nhường đồ chơi, nhường chỗ ngồi cạnh mẹ, nhường lòng mẹ. Người lớn nghĩ như thế là dạy con biết thương em. Con chỉ học được rằng em là người lấy mất của mình. Thay vào đó, để con giữ một vài món đồ của riêng con mà em không được chạm vào, và chỉ yêu cầu chia sẻ những thứ chung.
Đừng để mọi khách tới thăm chỉ hỏi em, bế em, tặng quà em. Khách tới thì xúm quanh em bé, con lớn đứng ngoài nhìn. Thay vào đó, khi khách vào, giới thiệu con lớn trước: "Đây là chị Na, chị giúp mẹ lấy khăn cho em đấy"; nhờ người thân nói vài câu với con lớn trước khi bế em; chuẩn bị sẵn một món quà nhỏ để con lớn nhận khi có khách mang quà cho em.
Đừng cắt hết thời gian riêng của con lớn với bố mẹ. Mẹ bận em, bố bận việc, con lớn chỉ còn ti vi. Thay vào đó, mỗi ngày giữ một khoảng ngắn chỉ dành cho con lớn, mười lăm phút đọc truyện trước khi ngủ, một vòng đi dạo với bố; gọi tên khoảng đó để con biết nó là của con: "Giờ của mẹ và Na".
Đừng mắng con khi con đòi làm em bé lại. Con lớn đòi bú bình, đòi bế, tè dầm. Người lớn sợ con thụt lùi, mắng "lớn rồi còn thế". Thay vào đó, đáp ứng nhẹ nhàng trong chừng mực: bế con một lúc, cho con giả làm em bé trong trò chơi, và khen những lúc con làm việc của anh chị. Nếu tè dầm, thoái lui kéo dài nhiều tháng kèm thay đổi lạ, hỏi bác sĩ nhi.
Lời nói và chuyện hai anh chị em chơi với nhau
Đừng chỉ nhắc tới con lớn khi con làm sai với em. "Đừng chạm vào em", "Nhỏ tiếng", "Lại làm em khóc rồi": nghe cả ngày, con lớn thấy mình chỉ là mối nguy cho em. Thay vào đó, kể với con những lúc em phản ứng với con: "Em nhìn con kìa, em thích nghe con hát đấy", và khen khi con nhẹ tay với em.
Đừng so sánh hai đứa, kể cả so sánh khen. "Em ngoan hơn con hồi bé", hay ngược lại "Chị giỏi hơn em nhiều" đều đặt hai anh chị em lên cùng một bàn cân. Về lâu dài, chúng ganh nhau thay vì chơi với nhau. Thay vào đó, nói với từng đứa về việc của đứa đó.
Đừng để con lớn bế em, trông em một mình. Con lớn muốn bế em, bố mẹ thấy dễ thương nên cho. Nhưng trẻ nhỏ chưa đủ sức giữ một em bé, và nếu có chuyện, con lớn mang cảm giác có lỗi rất lâu. Thay vào đó, cho con bế em khi con ngồi trên sàn hoặc trên giường, có người lớn ngồi sát cạnh, và giao cho con những việc vừa sức như lấy khăn, chọn áo cho em.
Đừng bỏ qua khi con lớn đánh em, nhưng cũng đừng mắng con là "ác". Đánh em là chuyện cần dừng ngay. Nhưng câu "Con ác thế, không thương em" dán cho con một cái nhãn. Thay vào đó, giữ tay con lại, nói rõ: "Mẹ không để con đánh em. Con đang giận à? Con giận thì nói với mẹ, hoặc đấm vào gối này", rồi dành thời gian riêng cho con lớn sau đó.
Bảng tóm tắt: con lớn khi nhà có em, đừng và thay vào đó
Dùng bảng này cho cả nhà, nhất là ông bà và họ hàng hay tới thăm trong những tuần đầu.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Báo muộn, hứa em là bạn chơi | Con thất vọng khi em về | Kể dần, nói thật em bé thế nào |
| Đổi nhiều nếp sát ngày em về | Con gán mọi mất mát cho em | Đổi sớm hoặc dời sang sau |
| Gửi con đi mà không giải thích | Con thấy mẹ biến mất | Kể trước ai trông, bao giờ gặp |
| Bắt nhường em mọi thứ | Em là người lấy mất của mình | Con giữ vài món riêng |
| Khách chỉ hỏi em | Con lớn đứng ngoài | Giới thiệu con lớn trước, quà nhỏ cho con |
| Cắt thời gian riêng | Con chỉ còn ti vi | Mười lăm phút mỗi ngày chỉ cho con |
| Mắng khi con thoái lui | Con càng đòi được để ý | Đáp ứng nhẹ nhàng, khen việc anh chị |
| Chỉ nhắc khi con làm sai | Con thấy mình là mối nguy | Kể em thích con thế nào |
| So sánh hai đứa | Ganh nhau lâu dài | Nói với từng đứa về việc của đứa đó |
| Để con lớn bế em một mình | Không đủ sức, có lỗi lâu | Bế khi ngồi, người lớn cạnh bên |
| Gọi con là ác khi đánh em | Dán nhãn cho con | Dừng tay, gọi tên cơn giận, cho cách khác |
Những tháng đầu có em, cả nhà đều mệt. Không cần làm đủ mười một dòng mỗi ngày; giữ được thời gian riêng cho con lớn đã là phần lớn công việc.
Lỡ làm rồi và con lớn đã khác đi thì gỡ thế nào
Nếu con lớn đã quấy hơn, thu mình, hay đánh em, gỡ dần theo thứ tự:
- Bắt đầu lại khoảng thời gian riêng mỗi ngày cho con lớn, đều đặn, kể cả những ngày mệt nhất. Đây là việc có tác dụng nhiều nhất.
- Nói thẳng với con bằng câu ngắn: "Dạo này mẹ bận em nhiều, con thấy buồn phải không. Mẹ vẫn thương con như trước."
- Trả lại cho con những thứ đã bị lấy đi vội: món đồ chơi, chỗ ngồi cạnh mẹ trong bữa, câu chuyện trước giờ ngủ.
- Nhờ ông bà, họ hàng ưu tiên con lớn khi tới thăm trong một thời gian, nói trước với họ lý do.
- Báo cô giáo nếu con lớn đang đi lớp, để cô biết con đang trải qua giai đoạn đổi thay và có thêm chú ý ở lớp.
- Nếu con có những thay đổi kéo dài nhiều tháng như mất ngủ, bỏ ăn, hung hăng nhiều, thu mình hẳn, hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Phần lớn đứa lớn sẽ ổn dần khi thấy chỗ của mình trong nhà vẫn còn. Thời gian đó tính bằng tháng, không phải bằng ngày.
Những điều tưởng cấm mà thật ra không sao
Để con lớn thấy mẹ cho em bú, thay tã cho em: có nhà giấu đi vì sợ con ghen. Thật ra cho con ngồi cạnh, kể chuyện cho con nghe trong lúc mẹ cho em bú, biến lúc đó thành thời gian của cả ba người, thường làm con lớn bớt thấy bị gạt ra.
Để con nói "con không thích em": người lớn hay hốt hoảng, bắt con rút lại. Cho con nói ra cảm xúc, đáp lại "Có lúc con thấy em phiền lắm đúng không" giúp con không phải biểu lộ bằng tay chân. Điều cần dừng là hành vi làm đau em, không phải cảm xúc.
Nhờ người khác trông em để đi chơi riêng với con lớn: có mẹ áy náy vì rời em bé. Một buổi ngắn chỉ có mẹ và con lớn đáng giá rất nhiều với đứa trẻ đang cảm thấy mình mất mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Con lớn ghen tị với em có phải là con hư?
Không. Ghen tị và đòi làm em bé lại là phản ứng thường gặp khi có em. Đó là cách con nói mình cần được để ý; con cần được đáp lại, không cần bị mắng.
Có nên bắt anh chị phải nhường em?
Không nên bắt nhường mọi thứ. Để con lớn giữ vài món của riêng con, chỉ chia sẻ những thứ chung, và dạy em tôn trọng đồ của anh chị khi em lớn hơn.
Khi nào nên chuyển con lớn sang phòng riêng?
Nên làm sớm vài tháng trước khi em về, hoặc dời tới khi con lớn đã ổn với em. Chuyển đúng tuần em về dễ làm con gán việc bị ra phòng riêng cho em.
Con lớn tè dầm lại sau khi có em có đáng lo không?
Thường gặp và thường qua khi con thấy mình vẫn được quan tâm. Nếu kéo dài nhiều tháng, kèm đau, sốt hay thay đổi lạ khác, đưa con đi khám để bác sĩ đánh giá.
Làm sao để con lớn thương em?
Không ép được. Cho con tham gia những việc vừa sức, kể với con em thích con thế nào, giữ thời gian riêng cho con. Tình anh chị em thường lớn dần khi con lớn không thấy mình bị mất phần.
Có nên để con lớn bế em không?
Được, nếu con ngồi trên sàn hoặc trên giường và có người lớn ngồi sát cạnh. Không để con lớn bế em đi lại, bế em ra khỏi giường hoặc trông em một mình dù chỉ ít phút.