Ba điều không nên làm nhất khi thuê người chăm cha mẹ già tại nhà: nhận người chỉ qua một lời giới thiệu mà không gặp, không hỏi người cũ đã thuê họ; giao người chăm cho cha mẹ mà không ở lại cùng ít nhất vài ngày đầu; và đặt người chăm làm luôn việc giữ tiền, mua sắm, cầm chìa khoá két của cả nhà. Phần lớn chuyện buồn với người chăm bắt đầu từ ba chỗ trống này, không phải vì người chăm nào cũng xấu.
Việc thuê người hay hỏng vì gấp: cha mẹ vừa ra viện, con phải đi làm lại, người giới thiệu nói “chị này hiền lắm, làm được ngay”. Con nhận vì nhẹ nhõm, cha mẹ nhận vì nể con. Các điều cấm dưới đây xếp theo ba lúc: lúc tìm và thoả thuận, lúc giao việc trong nhà, và những tuần đầu. Bài không nói kỹ thuật chăm người bệnh nằm lâu hay mức lương cụ thể, chỉ nói những việc gia đình không nên làm.
Tình huống thuê người chăm thường diễn ra thế nào
Người cần thuê thường là con cái đi làm cả ngày, cha mẹ còn đi lại được nhưng chậm, hay quên, cần người nấu ăn, nhắc uống thuốc theo đơn, đi cùng khi ra ngoài. Cũng có nhà thuê sau một đợt nằm viện, khi cha mẹ cần người kề bên nhiều hơn. Nguồn tìm người thường là người quen giới thiệu, trung tâm giới thiệu việc làm, hoặc nhóm trên mạng xã hội.
Người chăm sẽ ở trong nhà, biết giờ giấc, biết chỗ cất đồ, có lúc một mình với cha mẹ suốt nhiều giờ. Cha mẹ già thì ngại phiền, ít khi kể khi có chuyện không ổn, nhất là nếu biết con đã vất vả mới tìm được người.
Điểm khó quay lại là lúc người chăm đã nắm hết sinh hoạt, chìa khoá, giấy tờ, còn gia đình không có thoả thuận gì bằng giấy và không ai kiểm. Khi đó, đổi người rất khó, mà giữ người thì lo.
Lúc tìm người và thoả thuận
Đừng nhận người chỉ vì “người quen giới thiệu, hiền lắm”. Lời giới thiệu cho mình một chỗ bắt đầu, không cho mình biết người đó đã chăm người già bao giờ chưa, nghỉ chỗ cũ vì sao. Một gia đình nhận người qua lời chị hàng xóm, hai tuần sau mới biết người này chưa từng chăm người già, sợ khi cụ ông đi vệ sinh đêm nên bỏ ngủ ngoài phòng khách. Thay vào đó, gặp trực tiếp, hỏi cụ thể: “Chị từng chăm ai, chăm bao lâu, việc khó nhất là gì?”, xin liên lạc nhà cũ để hỏi lại một câu: “Nếu cần, anh chị có thuê lại chị ấy không?”
Đừng chỉ thoả thuận miệng tiền công và việc làm. Ngại nói chuyện giấy tờ với người làm vì sợ mất lòng. Thoả thuận miệng thì mỗi bên nhớ một kiểu: ngày nghỉ, giờ làm, có nấu cho cả nhà hay chỉ cho cha mẹ. Thay vào đó, ghi ra một tờ giấy, hai bên ký: tiền công, ngày trả, ngày nghỉ, việc chính, việc không thuộc phần người chăm, cách báo nghỉ việc. Quy định về hợp đồng lao động giúp việc gia đình nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đừng giữ căn cước bản gốc của người chăm để làm tin. Nhiều nhà nghĩ đó là cách giữ chân và đề phòng. Thực tế giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác là việc không nên làm, dễ thành tranh chấp, và cũng không giữ được người không muốn ở. Thay vào đó, xem bản gốc, chụp lại bản sao có sự đồng ý, ghi địa chỉ thường trú và số người thân của họ để liên lạc khi cần.
Đừng giấu người chăm bệnh tình và tính nết thật của cha mẹ. Sợ nói hết thì người ta không nhận, nên kể nhẹ đi. Người chăm vào làm, gặp cụ hay quên, hay cáu, đêm dậy nhiều, thấy bị lừa nên bỏ ngang. Thay vào đó, kể đúng: cha mẹ đang được bác sĩ dặn gì, ăn kiêng gì, đêm dậy mấy lần, lúc nào hay khó chịu, và hỏi thẳng người chăm có làm được không.
Lúc giao việc trong nhà
Đừng giao người chăm rồi đi làm ngay từ ngày đầu. Con phải đi làm lại gấp nên dặn vài câu rồi đi. Người chăm không biết thói quen, cha mẹ ngại sai bảo người lạ, hai bên lóng ngóng cả ngày. Thay vào đó, xin nghỉ hoặc nhờ người nhà ở cùng hai ba ngày đầu: làm mẫu một lượt từ sáng tới tối, chỉ chỗ để đồ, giờ uống thuốc theo đơn, món cha mẹ không ăn.
Đừng giao người chăm giữ tiền chợ không sổ sách và cầm chìa khoá két, tủ. Cho tiện, nhiều nhà đưa một khoản lớn rồi để người chăm tự chi. Không ghi chép thì đến lúc thiếu không ai nói được thiếu ở đâu, nghi ngờ len vào. Thay vào đó, đưa tiền chợ theo tuần, nhờ người chăm ghi một cuốn sổ chi đơn giản, giữ hoá đơn khi mua đồ lớn; tài sản quý, giấy tờ nhà cất ở chỗ người chăm không cần đụng tới.
Đừng để người chăm tự quyết chuyện thuốc men và khám bệnh. Gia đình bận nên nhờ người chăm “thấy cụ mệt thì mua thuốc cho cụ”. Người chăm không phải nhân viên y tế; mua thuốc theo lời người bán hay theo kinh nghiệm dễ trùng thuốc, sai thuốc. Thay vào đó, ghi rõ: chỉ cho uống đúng đơn bác sĩ đã kê, có dấu hiệu lạ thì gọi ngay cho con, trường hợp khẩn cấp như ngã, khó thở, lơ mơ thì gọi 115 trước rồi báo nhà.
Những tuần đầu: kiểm mà không làm mất lòng
Đừng lắp camera giấu kín mà không nói với người chăm. Lo nên muốn xem lén. Nhưng camera trong chỗ riêng tư mà không báo dễ thành chuyện khó xử về pháp lý và làm mất niềm tin hai phía khi bị phát hiện. Thay vào đó, nếu cần camera ở phòng khách, lối ra vào, nói rõ từ đầu và ghi vào thoả thuận; không đặt ở chỗ người chăm thay đồ, nghỉ ngơi.
Đừng chỉ hỏi người chăm mà không hỏi riêng cha mẹ. Con hay gọi về hỏi người chăm “cụ hôm nay thế nào” và tin câu trả lời. Cha mẹ thì ngại kể khi có người chăm đứng gần. Thay vào đó, mỗi tuần có một lúc ngồi riêng với cha mẹ, hỏi việc cụ thể: “Hôm qua má ăn trưa món gì, ai đi chợ, có bị la không?” Để ý cân nặng, vết bầm, quần áo, tâm trạng.
Đừng đổi người liên tục khi chưa nói chuyện thẳng. Có chuyện không vừa ý là cho nghỉ, tìm người mới. Người già mỗi lần đổi người lại phải làm quen từ đầu, rất mệt. Thay vào đó, góp ý cụ thể một lần, cho thời gian sửa; chỉ cho nghỉ ngay khi có dấu hiệu bạo hành, bỏ mặc hoặc lấy đồ.
Bảng tóm: những điều không nên làm khi thuê người chăm cha mẹ
Bảng này để in ra hoặc lưu lại, đọc lại trước buổi gặp người chăm đầu tiên.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Nhận người chỉ qua lời giới thiệu | Người chưa từng chăm người già, bỏ ngang | Gặp trực tiếp, hỏi nhà cũ có thuê lại không |
| Thoả thuận miệng | Mỗi bên nhớ một kiểu, cãi nhau ngày nghỉ | Ghi một tờ thoả thuận, hai bên ký |
| Giữ căn cước bản gốc | Tranh chấp, mất niềm tin | Xem bản gốc, giữ bản sao có đồng ý |
| Giấu bệnh tình, tính nết cha mẹ | Người chăm thấy bị lừa, nghỉ | Kể đúng, hỏi thẳng có làm được không |
| Giao người rồi đi làm ngay | Lóng ngóng, sai giờ thuốc | Ở cùng hai ba ngày đầu, làm mẫu |
| Đưa tiền lớn, không sổ | Thiếu tiền không rõ vì đâu | Tiền chợ theo tuần, ghi sổ chi |
| Để người chăm tự mua thuốc | Trùng thuốc, sai thuốc | Chỉ đúng đơn bác sĩ, lạ thì gọi con |
| Lắp camera giấu kín | Khó xử, mất niềm tin | Báo trước, chỉ đặt chỗ chung |
| Chỉ hỏi người chăm | Không biết chuyện thật | Hỏi riêng cha mẹ mỗi tuần |
| Đổi người liên tục | Cha mẹ mệt vì làm quen lại | Góp ý cụ thể, cho thời gian sửa |
Những điều tưởng nên tránh mà thật ra không sao
Người chăm không có chứng chỉ điều dưỡng chưa chắc đã là người không hợp. Với cha mẹ còn tự đi lại, việc chính là nấu ăn, trò chuyện, đi cùng, nhắc giờ giấc. Sự kiên nhẫn và kinh nghiệm thật với người già quan trọng hơn tờ giấy. Chỉ khi cha mẹ cần các việc chuyên môn như thay băng, chăm vết thương, theo dõi sau mổ thì mới cần người được đào tạo, và việc đó nên hỏi bác sĩ đang điều trị.
Người chăm xin một ngày nghỉ mỗi tuần không phải là đòi hỏi quá đáng. Nhiều nhà ngại vì ngày đó không ai trông cha mẹ. Nhưng người chăm làm liền nhiều tuần không nghỉ thì mệt, dễ cáu với người già, rồi nghỉ hẳn. Sắp xếp anh chị em thay nhau về ngày nghỉ của người chăm lại là dịp để cha mẹ gặp con.
Người chăm thân với cha mẹ hơn con cũng không phải điều đáng lo. Có người con thấy chạnh lòng khi cha mẹ kể chuyện với người chăm nhiều hơn với mình. Đó thường là dấu hiệu việc thuê người đang ổn. Điều cần giữ chỉ là tiền bạc, giấy tờ, quyết định lớn vẫn do cha mẹ và con cái bàn với nhau, không qua tay người chăm.
Lỡ rồi: nghi người chăm làm không đúng thì gỡ thế nào
Khi thấy cha mẹ sợ sệt, có vết bầm không rõ vì sao, đồ đạc hoặc tiền thiếu, đừng làm ầm ngay giữa nhà. Các bước:
- Ghi lại những gì mình thấy, kèm ngày giờ; chụp ảnh vết thương, đồ hư hỏng nếu có. Không quy kết khi chưa rõ.
- Hỏi riêng cha mẹ ở chỗ người chăm không nghe được, hỏi bằng câu mở, không gợi ý câu trả lời.
- Nếu cha mẹ có vết thương, đau, ăn uống kém bất thường, đưa đi khám và kể đúng những gì đã thấy; khẩn cấp thì gọi 115.
- Nói chuyện với người chăm một cách bình tĩnh, có thêm một người lớn trong nhà ngồi cùng. Thanh toán đủ phần công đã làm theo thoả thuận khi cho nghỉ.
- Nếu có dấu hiệu bạo hành hay lấy tài sản, báo công an nơi cư trú, giữ nguyên bằng chứng; muốn biết quyền và nghĩa vụ mỗi bên thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người chăm sóc người già tại nhà cần chuẩn bị gì trước?
Viết ra danh sách việc cụ thể của người chăm, giờ làm, ngày nghỉ, thói quen và lời dặn của bác sĩ cho cha mẹ, chỗ ăn ngủ của người chăm. Có danh sách này thì buổi gặp người chăm hỏi được đúng chỗ, thoả thuận ghi được rõ ràng.
Có nên giữ căn cước của người giúp việc chăm bố mẹ không?
Không nên giữ bản gốc. Gia đình xem bản gốc, giữ bản sao khi người chăm đồng ý, ghi địa chỉ và người thân của họ. Giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác dễ thành tranh chấp, mà không giữ chân được người không muốn làm.
Làm sao biết người chăm có đối xử tốt với bố mẹ không?
Hỏi riêng cha mẹ mỗi tuần bằng câu hỏi cụ thể, để ý cân nặng, vết bầm, quần áo, tâm trạng, ghé nhà vào giờ không báo trước. Nếu dùng camera ở chỗ chung thì báo trước cho người chăm từ đầu.
Người chăm có được tự mua thuốc cho người già không?
Không nên giao việc đó. Người chăm chỉ cho uống đúng đơn bác sĩ đã kê. Khi cha mẹ có dấu hiệu lạ, người chăm báo ngay cho gia đình để đưa đi khám; khi khẩn cấp như ngã, khó thở, lơ mơ thì gọi 115 trước.
Có cần làm hợp đồng với người chăm người già không?
Nên có ít nhất một tờ thoả thuận ghi tiền công, ngày trả, ngày nghỉ, việc chính, cách báo nghỉ việc, hai bên ký. Quy định cụ thể về lao động giúp việc gia đình thì tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Bố mẹ không chịu người chăm thì có nên ép không?
Đừng ép ngay. Hỏi xem cha mẹ không thích điều gì ở người đó, hay không muốn có người lạ trong nhà. Có thể bắt đầu bằng vài buổi một tuần, có con ở nhà cùng, rồi tăng dần khi cha mẹ quen.