Ba điều tuyệt nhiên không nên làm khi con biếng ăn: đừng ép con nuốt bằng cách bóp miệng, doạ hay khóc lóc; đừng bế con đi rong khắp xóm để đút từng thìa; và đừng mở điện thoại cho con xem để tranh thủ nhét cơm. Cả ba đều làm bữa trưa hôm nay xong nhanh hơn, nhưng làm các bữa sau khó hơn.
Bữa ăn của trẻ nhỏ hỏng vì một lý do rất người: cha mẹ sợ con đói, sợ con chậm lớn, sợ bị ông bà và hàng xóm chê "để con gầy thế". Nỗi sợ đó làm người lớn chọn cách nhanh nhất cho bữa trước mắt. Bài này đi theo thứ tự một bữa ăn trong nhà: trước khi dọn cơm, lúc con ngồi vào bàn, khi con bắt đầu lắc đầu, và sau bữa. Mỗi điều cấm có lý do, hậu quả hay gặp và việc làm thay ngay được. Bài không bàn chuyện thực đơn hay dinh dưỡng chi tiết, cũng không chẩn đoán; chỗ nào cần gặp bác sĩ sẽ nói rõ.
Bữa ăn của trẻ biếng ăn thường diễn ra thế nào
Cảnh quen thuộc ở nhiều nhà: bát cháo hoặc bát cơm được dọn ra lúc con đang mải chơi, con ăn được vài thìa rồi ngậm, người lớn bắt đầu dỗ, dỗ không được thì doạ, doạ không được thì bế ra ngõ, ra ngõ không được thì mở điện thoại. Bữa ăn kéo dài bốn mươi phút, một tiếng, cơm nguội, người lớn mệt, đứa trẻ cũng mệt. Hôm sau lặp lại, chỉ khác là con kháng cự sớm hơn.
Người hay gặp nhất là cha mẹ có con từ khoảng một tới bốn tuổi, nhất là nhà có ông bà ở cùng hoặc có người chăm thay. Giai đoạn này trẻ bắt đầu muốn tự quyết, muốn cầm thìa, muốn nói "không". Cái "không" ấy nhiều khi là cách con thử xem mình có quyền gì, chứ chưa chắc là con no hay con ốm.
Điểm không quay lại được trong chuyện ăn uống không phải một bữa, mà là khi thói quen đã thành nếp: con chỉ chịu ăn khi có màn hình, chỉ chịu há miệng khi được bế đi, hoặc cứ thấy bát cơm là khóc. Gỡ nếp đó mất vài tuần kiên nhẫn, lâu hơn rất nhiều so với việc đừng tạo ra nó.
Trước bữa: những việc đừng làm khi dọn cơm
Đừng cho con ăn vặt, uống sữa sát giờ cơm rồi lại trách con không chịu ăn. Người lớn hay dúi cho con cái bánh, hộp sữa lúc năm giờ chiều cho con "đỡ quấy", rồi sáu giờ dọn cơm thì con đã lưng bụng. Hậu quả là bữa chính trở thành cuộc giằng co, còn cha mẹ thì tin rằng con biếng ăn thật. Thay vào đó, giữ một khoảng trống khoảng một tiếng rưỡi tới hai tiếng trước bữa chính, trong khoảng đó chỉ có nước lọc; nếu con đòi, nói nhẹ: "Sắp tới giờ ăn cơm rồi, con uống nước trước nhé."
Đừng gọi con bỏ dở trò chơi để vào ăn ngay lập tức. Với người lớn, "vào ăn cơm" là một câu bình thường. Với đứa trẻ đang xếp dở khối nhà, đó là bị tước mất thứ quan trọng nhất lúc ấy. Con vào bàn trong tâm thế ấm ức, và bữa ăn mở màn bằng nước mắt. Thay vào đó, báo trước năm phút: "Còn năm phút nữa mình cất đồ chơi đi ăn nhé", rồi báo lần nữa khi còn một phút; để con tự đặt món đồ chơi vào chỗ của nó trước khi ngồi.
Đừng dọn cho con một bát đầy như bát người lớn. Cha mẹ múc nhiều vì sợ con thiếu. Nhưng một đứa trẻ nhìn bát đầy thường thấy ngợp, ăn mãi không vơi, và người lớn thì cứ nhìn phần còn lại mà sốt ruột. Kết quả là ăn được nửa bát vẫn bị coi là "bỏ mứa". Thay vào đó, múc ít hơn mức mình nghĩ, để con ăn hết rồi tự xin thêm; một câu "Con ăn hết rồi, giỏi quá, con muốn thêm không?" làm con thấy bữa ăn có kết thúc, có thành quả.
Trong bữa: những việc tuyệt nhiên đừng làm khi con lắc đầu
Đừng ép con nuốt bằng cách bóp má, giữ tay hay đổ thìa vào miệng lúc con đang khóc. Lý do người lớn làm thì dễ hiểu: con gầy, bữa đã kéo dài, cứ cho vào được thìa nào hay thìa ấy. Nhưng trẻ đang khóc mà bị đổ thức ăn vào miệng rất dễ sặc, và quan trọng hơn, con nhớ bữa ăn bằng cảm giác bị khống chế. Nhiều đứa trẻ sau vài tuần như vậy bắt đầu ọe ngay khi thấy bát cơm. Thay vào đó, khi con quay mặt đi hai ba lần liền, dừng đút, nói "Con không muốn ăn nữa à, vậy mẹ cất nhé", rồi cất thật.
Đừng mở điện thoại hay ti vi để con mải xem rồi tranh thủ đút. Cách này hiệu quả trước mắt nên rất nhiều nhà dùng: con mải nhìn, miệng tự há, bát cơm vơi nhanh. Cái mất là con không còn biết mình đang ăn gì, no lúc nào; con nuốt theo nhịp màn hình chứ không theo cái bụng. Về sau tắt màn hình là con không ăn, ra ngoài không có máy là bữa ăn đổ vỡ. Thay vào đó, để màn hình ở phòng khác suốt bữa, người lớn cũng không cầm máy; nếu con đã quen, cắt dần trong vài tuần, mỗi tuần bớt một khoảng, và báo trước: "Hôm nay mình ăn xong rồi mới xem."
Đừng bế con đi rong khắp ngõ, khắp nhà để đút từng thìa. Đút rong bắt đầu từ một ngày con quấy, người lớn bế ra cổng cho con nhìn xe cộ, con há miệng, thế là thành nếp. Bữa ăn kéo dài cả tiếng, thức ăn nguội, con vừa chạy vừa nuốt, và người chăm thì đi bộ mỏi chân. Thay vào đó, chọn một chỗ ngồi cố định cho con, ghế cao hoặc ghế thấp cạnh bàn, ăn chung giờ với cả nhà; nếu con đứng dậy bỏ đi, coi như bữa đã xong.
Đừng doạ, mặc cả hay khóc lóc để con ăn thêm. Những câu như "Không ăn là mẹ bỏ đi đấy", "Ăn hết thì cho kẹo", "Con không ăn mẹ buồn lắm" nghe vô hại, nhưng chúng biến bữa ăn thành cuộc trao đổi. Con học được rằng ăn là việc làm cho người lớn vui, hoặc để đổi lấy món ngọt. Thay vào đó, nói về món ăn chứ đừng nói về điều kiện: "Hôm nay có canh bí, con nếm thử một miếng xem nó thế nào", và để con có quyền nhè ra nếu thật không thích.
Sau bữa: lời nói và thói quen đừng giữ
Đừng đem chuyện ăn uống của con ra kể, so với đứa khác trước mặt con. Lúc gặp hàng xóm, câu "Thằng bé nhà này ăn như mèo, đứa nhà chị ăn khoẻ thế" bật ra rất tự nhiên. Con nghe, hiểu, và dần tin rằng mình là đứa ăn kém, rồi cư xử đúng như thế. Thay vào đó, khi người khác hỏi, trả lời ngắn và trung tính: "Cháu ăn theo sức cháu", rồi chuyển chuyện.
Đừng bù cho con một bữa phụ đầy sữa, bánh ngay sau khi bữa chính thất bại. Thấy con ăn ít, người lớn xót, nửa tiếng sau pha sữa đầy bình hoặc cho bánh. Con học được rằng bỏ bữa chính chẳng sao, vì lát nữa có món mình thích hơn. Vòng lặp này làm bữa chính tiếp theo còn tệ hơn. Thay vào đó, giữ đúng giờ bữa phụ đã định; nếu con kêu đói sớm, cho nước hoặc một chút hoa quả, không đổi cả bữa.
Đừng tự kết luận con bệnh hay tự mua gì về cho con "ăn ngon miệng". Khi lo, cha mẹ dễ nghe người quen mách một thứ gì đó uống vào là ăn khoẻ. Tự cho con dùng khi chưa ai khám là đặt cược vào lời kể. Thay vào đó, nếu con sụt cân, ít đi tiểu, nôn nhiều, quấy khóc bất thường hoặc lười ăn kéo dài kèm mệt lả, đưa con đi khám để bác sĩ đánh giá; còn lại, phần lớn chuyện "biếng ăn" của trẻ khoẻ mạnh là chuyện nếp bữa, không phải chuyện thuốc.
Bảng tóm tắt: đừng, hậu quả hay gặp và thay vào đó
Dán bảng này lên tủ lạnh vài tuần đầu sửa nếp; người chăm khác trong nhà cũng nhìn vào đó mà làm theo cùng một cách.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Cho ăn vặt sát giờ cơm | Con lưng bụng, bữa chính thành giằng co | Khoảng trống trước bữa, chỉ nước lọc |
| Gọi bỏ dở trò chơi ngay | Con vào bàn trong ấm ức | Báo trước năm phút và một phút |
| Múc bát đầy | Con ngợp, bị coi là bỏ mứa | Múc ít, để con xin thêm |
| Bóp miệng, đổ thìa khi khóc | Dễ sặc, sợ bát cơm | Con quay đi hai ba lần thì dừng |
| Mở màn hình để đút | Không biết no, tắt máy là bỏ ăn | Màn hình ở phòng khác suốt bữa |
| Đút rong ngoài ngõ | Bữa kéo dài, thức ăn nguội | Một chỗ ngồi cố định, ăn cùng cả nhà |
| Doạ, mặc cả bằng kẹo | Ăn thành cuộc trao đổi | Nói về món ăn, không đặt điều kiện |
| Kể xấu chuyện ăn trước mặt con | Con tin mình ăn kém | Trả lời trung tính, chuyển chuyện |
| Bù sữa bánh ngay sau bữa hỏng | Bỏ bữa chính thành quen | Giữ giờ bữa phụ đã định |
| Tự mua thứ "ăn ngon miệng" | Đặt cược vào lời mách | Đi khám khi có dấu hiệu bất thường |
Mười dòng trên không cần làm cùng lúc. Chọn hai ba điều đang làm nhiều nhất trong nhà mình, sửa trước, giữ ít nhất hai tuần rồi mới thêm.
Lỡ thành nếp rồi thì gỡ thế nào
Nếu nhà đã quen đút rong hoặc ăn với màn hình, gỡ từ từ theo thứ tự này, đừng cắt phụt một ngày:
- Cả nhà thống nhất trước một buổi tối: ai đút, ăn ở đâu, màn hình để ở đâu. Người chăm nào cũng làm giống nhau, nếu không con sẽ chờ người "dễ" nhất.
- Tuần đầu chỉ đổi chỗ ăn: con ngồi một chỗ cố định, vẫn có thể cho xem nhưng màn hình đặt xa hơn và nhỏ tiếng hơn.
- Tuần thứ hai rút màn hình ra khỏi nửa sau của bữa, báo trước với con; tuần thứ ba bỏ hẳn.
- Chấp nhận vài bữa con ăn rất ít. Trẻ khoẻ mạnh bỏ một hai bữa thường tự ăn bù ở bữa sau nếu không có đồ ăn vặt chen vào.
- Ghi lại trong một cuốn sổ: con ăn bữa nào, khoảng bao nhiêu, có nôn, có sốt không. Cuốn sổ giúp cả nhà bớt hoảng và có thông tin rõ nếu phải đi khám.
- Nếu sau vài tuần con vẫn sụt cân, mệt, hoặc có bất kỳ dấu hiệu lạ nào, đưa con đi khám. Khi con khó thở, li bì, co giật, gọi 115.
Trong suốt thời gian gỡ nếp, đừng kể với con rằng "từ nay mẹ nghiêm lắm". Cứ lặng lẽ làm đều; trẻ nhỏ đọc nếp nhà nhanh hơn đọc lời hứa.
Những điều tưởng là cấm mà thật ra không sao
Con bốc tay, làm rơi vãi, bôi cơm lên bàn: nhiều nhà ngăn ngay vì sợ bẩn. Thật ra đó là cách trẻ làm quen với thức ăn, và một đứa trẻ được tự cầm, tự nếm thường ăn chủ động hơn. Trải một tấm khăn dưới ghế, chấp nhận dọn thêm mười phút, đổi lại con muốn ngồi vào bàn.
Con ăn ít bữa này, nhiều bữa kia: người lớn hay coi một bữa ít là thất bại. Trẻ nhỏ ăn theo sức từng ngày, có hôm nhiều có hôm ít; nhìn cả tuần thay vì từng bữa sẽ thấy bức tranh khác.
Con chỉ thích vài món: không cần ép con đổi ngay. Cứ đặt món mới cạnh món quen, cho con nhìn người lớn ăn ngon lành, mời nếm một miếng mà không bắt. Có món phải xuất hiện nhiều lần con mới chịu thử, chuyện đó bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ xem điện thoại khi ăn nếu không còn cách nào khác?
Nếu đã quen thì cắt dần chứ không cấm ngay, nhưng mục tiêu vẫn là bữa ăn không màn hình. Trẻ xem khi ăn khó nhận ra cảm giác no và về sau chỉ chịu ăn khi có máy.
Con ngậm cơm rất lâu thì nên làm gì?
Đừng thúc hay doạ. Ngậm cơm thường là dấu hiệu con đã đủ hoặc chán; hỏi nhẹ con còn muốn ăn không, nếu không thì cất bát và chờ tới bữa sau, giữa chừng không cho ăn vặt.
Bữa ăn của trẻ nên kéo dài bao lâu?
Nhiều cha mẹ giữ khoảng hai mươi tới ba mươi phút. Quá lâu thì thức ăn nguội và cả hai bên mệt; hết khoảng đó thì kết thúc bữa một cách bình thản.
Ông bà cứ đút rong thì nói thế nào cho khỏi mất lòng?
Nói về đứa trẻ chứ đừng nói ông bà sai: "Con muốn cháu ngồi một chỗ ăn cho đỡ sặc, ông bà giúp con giữ nếp này nhé." Rồi để ông bà cùng ngồi ăn với cháu.
Khi nào biếng ăn cần đưa trẻ đi khám?
Khi con sụt cân, mệt lả, nôn nhiều, sốt, đi tiểu ít, hoặc biếng ăn kéo dài kèm thay đổi lạ trong sinh hoạt. Khẩn cấp như khó thở, li bì thì gọi 115.
Thưởng kẹo khi con ăn hết có sao không?
Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng biến thành điều kiện mỗi bữa thì con sẽ ăn để đổi kẹo. Khen bằng lời và cho con tự xin thêm thường giữ được lâu hơn.