Có ba câu doạ tuyệt nhiên không nên nói với con nhỏ: doạ ma, ông kẹ hay ai đó sẽ bắt con; doạ gọi công an, bác sĩ tiêm cho con; và doạ bỏ con lại, cho con đi, không thương con nữa. Chúng làm con im ngay lúc đó, nhưng để lại nỗi sợ sai chỗ và làm lời người lớn mất dần trọng lượng.
Người lớn doạ con không phải vì ác. Doạ nhanh, rẻ, và hồi nhỏ chính mình cũng bị doạ như thế. Lúc mệt, lúc vội ra khỏi nhà, lúc con khóc ở chỗ đông người, câu doạ bật ra trước khi kịp nghĩ. Bài này đi qua từng loại câu doạ hay gặp: doạ bằng nhân vật tưởng tượng, doạ bằng người thật có nghề nghiệp, doạ bằng tình thương, rồi tới những câu so đo, mỉa mai. Mỗi câu có lý do người lớn hay nói, hậu quả hay gặp và câu thay thế để dùng ngay tối nay.
Câu doạ thường bật ra ở đâu và vì sao lại khó bỏ
Phần lớn câu doạ không nói lúc bình thường. Chúng bật ra ở ba khoảnh khắc: giờ đi ngủ khi con không chịu nằm, lúc cần ra khỏi nhà mà con lề mề, và khi con khóc, đòi đồ ở nơi công cộng. Cả ba đều có chung một điểm: người lớn đang vội, đang ngượng hoặc đang kiệt sức.
Câu doạ khó bỏ vì nó có hiệu quả thật trong mười giây đầu. Con giật mình, nín, nằm im. Người lớn ghi nhớ "cách này được", lần sau dùng lại, và cần doạ to hơn mới đủ hiệu quả như cũ. Ông bà, người giúp việc, anh chị lớn trong nhà cũng góp thêm câu doạ của riêng họ.
Điểm không quay lại được là khi nỗi sợ đã bám: con không dám ngủ một mình, khóc thét khi thấy người mặc đồng phục, bám chặt mẹ không dám rời nửa bước vì sợ bị bỏ. Lúc đó người lớn phải mất rất nhiều công để dỡ đi thứ mà chính mình đã dựng lên.
Doạ bằng nhân vật tưởng tượng và bóng tối
Đừng doạ "không ngủ là ma bắt", "ông kẹ tới mang đi". Với người lớn đó là câu nói đùa quen miệng. Trẻ nhỏ chưa tách bạch được tưởng tượng với thật, nên con tin có thứ gì đó rình ngoài cửa sổ. Hậu quả hay gặp là con sợ bóng tối, sợ đi vệ sinh ban đêm, thức dậy giữa đêm khóc và đòi bố mẹ nằm cùng hàng tháng trời. Thay vào đó, nói đúng điều mình muốn: "Giờ đi ngủ rồi, mẹ tắt đèn lớn, để đèn ngủ nhỏ cho con nhé", và giữ một nếp trước khi ngủ đều đặn mỗi tối.
Đừng bày trò hù doạ để "tập cho con bạo dạn". Có người nấp sau cửa nhảy ra, giả tiếng lạ, đeo mặt nạ rồi cười khi con khóc, nghĩ rằng như vậy con sẽ quen. Trẻ không quen, trẻ chỉ học rằng người mình tin cũng có thể làm mình sợ bất ngờ. Thay vào đó, nếu con nhút nhát, cho con làm quen dần với điều con ngại khi có người lớn ở cạnh và để con được quyền dừng lại.
Đừng chế giễu khi con nói mình sợ. "Có thế mà cũng sợ, con trai gì mà nhát" là câu nhiều người lớn nói để con mạnh lên. Kết quả là con thôi kể với bố mẹ khi sợ, chứ không thôi sợ. Thay vào đó, ghi nhận trước rồi mới trấn an: "Con thấy sợ cái bóng đó à. Mình bật đèn lên xem nó là gì nhé."
Doạ bằng người thật và nghề nghiệp
Đừng doạ "không nín là gọi công an bắt". Câu này hay bật ra ở chỗ đông người, khi người lớn muốn con im ngay. Con nhỏ học rằng công an là người bắt trẻ con hư. Hậu quả nặng nhất là đúng lúc con cần giúp, như bị lạc ở chợ hay ở sân chơi, con lại tránh những người có thể giúp mình nhất. Thay vào đó, dạy điều ngược lại: "Nếu con lạc mẹ, con tìm chú công an hay cô bán hàng có con nhỏ, nói tên bố mẹ", và nói tên số 113 như một điều tốt.
Đừng doạ "hư là bác sĩ tiêm cho". Người lớn muốn con ngoan, liền mượn mũi tiêm. Tới lúc phải đi khám thật, con khóc thét từ cổng, giãy không cho bác sĩ nghe tim, và việc khám bệnh hoá thành trận chiến. Thay vào đó, nói về bác sĩ đúng vai: "Bác sĩ giúp con khỏi đau", và trước buổi khám thì kể thật, ngắn: "Hôm nay bác sĩ xem họng, có thể hơi khó chịu một chút, mẹ ngồi cạnh con."
Đừng doạ "để cô giáo phạt", "mách cô cho cô không thương". Đặt cô giáo vào vai người phạt làm con sợ đi lớp, đúng lúc gia đình đang mong con thích trường. Có trẻ sáng nào cũng khóc ở cổng vì nghĩ cô đang chờ để phạt chuyện hôm qua ở nhà. Thay vào đó, giữ việc dạy dỗ ở nhà là việc của bố mẹ: "Ở nhà mình có luật là ăn xong cất bát, con làm cùng mẹ."
Doạ bằng tình thương và những câu so đo
Đừng doạ "mẹ đi đây, ở lại một mình", rồi quay lưng bước đi. Đây là câu được dùng nhiều nhất khi đang vội. Con chạy theo, khóc, và đúng là đi được. Nhưng điều con học là tình thương của mẹ có thể bị rút lại bất cứ lúc nào. Nhiều trẻ sau đó bám dính, không dám rời mắt bố mẹ, lúc đi lớp càng khó chia tay. Thay vào đó, cho con lựa chọn có giới hạn: "Mình phải đi rồi. Con muốn tự đi giày hay mẹ đi giúp?" Nếu con vẫn không chịu, bế con lên một cách bình tĩnh, không doạ.
Đừng nói "hư thế này mẹ không thương nữa", "cho con đi người khác nuôi". Người lớn nói cho có, con nhỏ nghe như thật. Con cố ngoan vì sợ mất bố mẹ chứ không phải vì hiểu việc nào đúng, và khi lớn hơn một chút, con có thể giấu lỗi thay vì kể, vì kể ra là có nguy cơ mất tình thương. Thay vào đó, tách hành vi khỏi đứa trẻ: "Mẹ không đồng ý việc con ném đồ chơi. Mẹ vẫn thương con. Mình nhặt lên cùng nhau."
Đừng doạ bằng hình phạt mình biết chắc sẽ không làm. "Không về là bố vứt hết đồ chơi", rồi về nhà đồ chơi vẫn nguyên. Vài lần như vậy con hiểu lời doạ chỉ là âm thanh, và người lớn phải nói to hơn, doạ nặng hơn. Thay vào đó, chỉ nói điều mình sẽ làm thật, nhỏ và gần: "Nếu con ném xe, xe sẽ lên nóc tủ tới hết buổi chiều."
Đổi câu doạ thành câu nói được việc
Bảng dưới để người lớn trong nhà cùng đọc. Cột cuối là câu nói thay thế, có thể tập nói thành tiếng vài lần để khi vội nó bật ra trước câu doạ.
| Câu doạ đừng nói | Con dễ hiểu thành | Nói thay vào đó |
|---|---|---|
| Không ngủ ma bắt | Trong bóng tối có thứ rình mình | Giờ ngủ rồi, mẹ để đèn nhỏ cho con |
| Gọi công an bắt | Công an là người bắt trẻ | Lạc thì tìm chú công an, nói tên bố mẹ |
| Bác sĩ tiêm cho | Đi khám là bị phạt | Bác sĩ giúp con khỏi đau |
| Mách cô giáo | Lớp học là nơi bị phạt | Ở nhà mình có luật, con làm cùng mẹ |
| Mẹ đi đây | Mẹ có thể bỏ con | Con tự đi giày hay mẹ giúp? |
| Mẹ không thương nữa | Tình thương có điều kiện | Mẹ không đồng ý việc này, mẹ vẫn thương con |
| Vứt hết đồ chơi | Lời bố mẹ không thật | Một hậu quả nhỏ, nói là làm |
Câu thay thế nào cũng ngắn hơn câu doạ. Trẻ nhỏ nghe được câu ngắn, rõ việc, nói bằng giọng bình thường tốt hơn câu dài nói to.
Lỡ doạ con rồi thì gỡ thế nào
Ai cũng có lúc lỡ miệng. Gỡ sớm thì nỗi sợ chưa kịp bám:
- Ngay khi bình tĩnh lại, ngồi xuống ngang tầm mắt con và nói thật: "Lúc nãy mẹ nói có ma là không đúng. Không có ai bắt con cả. Mẹ nói vậy vì mẹ vội."
- Nếu con đã sợ bóng tối, đừng bắt con "can đảm lên"; cho con đèn ngủ, ngồi cạnh tới khi con ngủ, rồi giảm dần thời gian ngồi qua vài tuần.
- Nếu con đã sợ công an hay bác sĩ, kể những câu chuyện thường ngày về họ: chú giúp người lạc đường, cô bác sĩ khám cho em bé, để con có hình ảnh khác.
- Báo cho mọi người chăm con biết những câu nhà mình không dùng nữa, kể cả ông bà; nhờ họ dùng câu thay thế.
- Nếu con sợ hãi kéo dài, mất ngủ nhiều, giật mình, không chịu rời bố mẹ dù đã cố gỡ vài tuần, hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được hướng dẫn.
Nhận sai với con không làm bố mẹ mất uy. Nó dạy con cách sửa sai, thứ mà con sẽ cần nhiều hơn bất kỳ lời doạ nào.
Những điều tưởng là cấm mà thật ra vẫn nên làm
Nói "không" chắc chắn: bỏ doạ không có nghĩa là bỏ luật. Con vẫn cần nghe "không" rõ ràng khi chạm vào ổ điện hay chạy ra đường. Khác biệt nằm ở chỗ nói thẳng điều cấm và lý do ngắn, không mượn ma hay công an.
Kể cho con về nguy hiểm thật: dạy con đừng đi theo người lạ, đừng chạm bếp nóng là cần thiết. Khác với doạ ở chỗ thông tin đúng sự thật và đi kèm cách làm: "Nếu người lạ rủ đi, con nói không và chạy về chỗ cô giáo."
Để con chịu hậu quả nhỏ: không cất đồ chơi thì đồ chơi lên tủ một buổi là hợp lý. Đó là hậu quả có thật, tương xứng, không phải nỗi sợ được bịa ra.
Kể truyện cổ tích có nhân vật xấu: truyện có phù thuỷ, có chó sói không phải là doạ, vì nó nằm trong khung truyện, có mở có kết, và người lớn ngồi cạnh để con hỏi. Cái cần tránh là đem nhân vật đó ra khỏi trang sách để làm người canh giờ ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Doạ con một lần có làm con sợ mãi không?
Thường thì không, nếu người lớn gỡ sớm và không lặp lại. Điều làm nỗi sợ bám lâu là doạ thường xuyên, doạ nhiều người cùng doạ, và không ai giải thích lại cho con.
Không doạ thì làm sao để con đi ngủ đúng giờ?
Giữ một nếp trước khi ngủ giống nhau mỗi tối: tắt màn hình sớm, đánh răng, đọc truyện, tắt đèn lớn. Trẻ nhỏ theo nếp tốt hơn theo lời doạ.
Ông bà quen doạ cháu thì nói sao?
Nói nhẹ và nhờ cụ thể: "Dạo này cháu sợ bóng tối, ông bà giúp con đừng nhắc chuyện ma nhé, nếu cháu không ngủ thì ông bà kể chuyện cho cháu."
Có nên doạ bằng chuyện có thật như "chạy ra đường xe tông"?
Nói về nguy hiểm thật thì được, nhưng nói ngắn, bình tĩnh, kèm việc phải làm: "Ra đường con nắm tay mẹ." Tả cảnh thương tích ghê sợ không giúp con nhớ luật hơn.
Con đã sợ bác sĩ thì đi khám thế nào?
Kể trước buổi khám một cách thật, mang theo món đồ chơi con thích, để con ngồi trong lòng bố mẹ. Nếu con hoảng loạn nhiều, báo trước với bác sĩ để họ có cách tiếp cận nhẹ hơn.
Lỡ quát doạ trước mặt người khác thì có nên xin lỗi con ngay không?
Có thể chờ về nhà, khi cả hai đã bình tĩnh, rồi nói lại với con. Điều quan trọng là con được nghe người lớn đính chính, không cần làm ngay giữa đám đông.