Khi đi xem đất lần đầu, ba điều tuyệt nhiên không nên làm là tin vào cột mốc và ranh giới do người dẫn chỉ mà không đối chiếu với sơ đồ trên giấy, chỉ đi xem đúng một lần theo lộ trình người bán sắp xếp, và mang sẵn tiền cọc theo người. Buổi xem đầu tiên là để thấy và hỏi, không phải để quyết.
Người đi xem đất lần đầu thường là gia đình trẻ muốn có mảnh đất để dành, hoặc người đi làm xa muốn mua đất ở quê. Họ không quen đọc giấy tờ đất, không biết hỏi gì, và dễ bị cuốn theo không khí hào hứng của buổi xem, nhất là khi đi theo đoàn. Bài này không hướng dẫn chuẩn bị đi xem đất từ đầu tới cuối, chỉ gom những điều không nên làm trong và sau buổi xem: với người dẫn, với chính mảnh đất, và với cảm xúc của chính bạn.
Buổi xem đất đầu tiên thường diễn ra thế nào
Thường bạn được người bán hoặc người dẫn đón ở một điểm hẹn, chở tới khu đất theo một đường đi đã chọn sẵn, chỉ cho bạn mấy cột mốc, nói về hướng, về đường sắp làm, về chuyện khu này "lên giá nhanh". Buổi xem kéo dài chừng một tiếng. Bạn về nhà với vài tấm ảnh, một cảm giác thích và một con số. Mọi thông tin bạn có đều đi qua một người.
Điểm không quay lại được không nằm ở buổi xem, mà nằm ngay sau đó: lúc bạn bị thuyết phục rằng phải cọc ngay để giữ lô. Nếu buổi xem chỉ cho bạn thấy những gì người dẫn muốn bạn thấy, thì quyết định cọc dựa trên một bức tranh thiếu. Những điều cấm dưới đây giúp buổi xem đầu tiên trở thành buổi thu thập thông tin thật, để bạn có cơ sở cho các bước kiểm giấy tờ sau này.
Điều cấm với người dẫn và lộ trình
Đừng chỉ đi xem theo xe và lộ trình do bên bán sắp xếp. Được đón đưa thì tiện, nhưng con đường người dẫn chọn thường là đường đẹp nhất, có thể không phải đường bạn sẽ đi hằng ngày. Một người mua từng chỉ đi xem bằng xe đưa đón, sau mới biết đường từ trung tâm vào khu đất xa hơn nhiều so với cảm giác lúc ngồi xe. Thay vào đó, ghi lại vị trí, rồi tự đi lại một lần nữa bằng xe của mình, đi đúng đường bạn sẽ đi làm, đi chợ, đưa con đi học, và đi vào giờ tan tầm.
Đừng nói ngân sách thật và tỏ ra "ưng lắm" ngay trước mặt người dẫn. Người mua lần đầu hay nói thật lòng: "Nhà em có tầm này thôi" hay "Đất này em thích quá". Nói ra rồi thì giá khó thương lượng, và người dẫn biết rõ nên thúc ở điểm nào. Thay vào đó, giữ thái độ bình thường, hỏi nhiều hơn nói. Khi được hỏi ngân sách, trả lời "Em đang xem vài nơi, chưa chốt", và giữ cảm xúc của mình cho buổi bàn bạc ở nhà.
Đừng quyết ngay tại chỗ khi không khí "nhiều người đặt lắm". Có những buổi xem đông người, có lô được đánh dấu "đã bán", có người bên cạnh nói đã cọc hai lô. Không khí đó khiến người mua thấy mình chậm chân. Thay vào đó, nhắc mình một nguyên tắc: buổi xem đầu chỉ để xem. Nói với người dẫn: "Em về bàn với gia đình và xem giấy tờ đã, nếu lô này đi thì em xem lô khác." Một mảnh đất đáng mua thì vẫn đáng mua sau vài ngày kiểm tra.
Điều cấm với chính mảnh đất
Đừng tin cột mốc, ranh giới người dẫn chỉ mà không đối chiếu với sơ đồ trên giấy. Người dẫn chỉ "từ cột này tới gốc cây kia", và người mua gật đầu. Ranh giới thật trên giấy chứng nhận có khi lệch, diện tích thực tế có khi thiếu, đất có khi lấn sang lối đi. Thay vào đó, xin bản sao sơ đồ thửa đất trước buổi xem, mang theo thước dây, đo bốn cạnh và so với số đo trên giấy. Hỏi hàng xóm giáp ranh xem ranh giới giữa hai nhà có được hai bên thống nhất chưa.
Đừng chỉ xem đất vào ngày nắng đẹp. Ngày khô ráo, đất nào cũng trông bằng phẳng. Mảnh đất trũng hơn mặt đường, đường vào hay ngập, mương thoát nước kém chỉ lộ ra khi trời mưa lớn. Thay vào đó, quay lại xem sau một trận mưa to, hoặc hỏi hàng xóm: "Mùa mưa ở đây nước lên tới đâu?" Nhìn vết nước còn trên tường nhà xung quanh cũng cho bạn câu trả lời.
Đừng bỏ qua con đường vào mảnh đất. Người mua để ý mặt tiền, hướng đất, mà quên hỏi lối vào là đường công cộng, đường đi chung của vài hộ, hay đi nhờ qua đất người khác. Đường đi nhờ thì một ngày chủ đất bên cạnh rào lại, mảnh đất của bạn mất lối. Thay vào đó, hỏi rõ: "Con đường này là đường chung hay của ai?" và đối chiếu với sơ đồ trên giấy. Lối đi chung thì hỏi các hộ cùng dùng xem có thoả thuận gì không.
Đừng chỉ chụp ảnh mảnh đất mà không nhìn xung quanh. Ảnh chụp đẹp thường chỉ có mảnh đất và bầu trời. Những thứ ảnh hưởng tới cuộc sống thường nằm ở bên cạnh: đường dây điện lớn chạy ngang, bãi tập kết rác, xưởng sản xuất gây ồn hay có mùi, kênh nước bẩn. Thay vào đó, đứng ở giữa mảnh đất, quay chậm một vòng, rồi đi bộ quanh khu vực trong bán kính vài trăm mét. Ghi lại những gì bạn nghe và ngửi thấy, không chỉ những gì nhìn thấy.
Điều cấm sau buổi xem
Đừng mang sẵn tiền cọc theo người khi đi xem lần đầu. Người mua mang tiền theo "để nếu ưng thì giữ luôn". Có tiền trong túi, bạn dễ bị thuyết phục hơn hẳn, và quyết định đặt cọc được đưa ra khi chưa kiểm giấy tờ nào. Thay vào đó, đi xem tay không, nói trước với gia đình rằng buổi này chỉ xem. Nếu thật sự muốn giữ, hẹn lại sau khi đã xem bản gốc giấy tờ và tìm hiểu tình trạng thửa đất.
Đừng bỏ qua chuyện quy hoạch vì người dẫn nói "đất sạch, không vướng gì". Câu "không vướng gì" rất dễ nói và người mua lần đầu không biết kiểm ở đâu. Một mảnh đất có thể nằm trong khu vực có kế hoạch làm đường, làm công trình công cộng, hạn chế xây dựng. Thay vào đó, tra thông tin quy hoạch đã được công bố, hỏi tại cơ quan quản lý đất đai và xây dựng ở cấp xã hoặc cấp tỉnh. Nếu người bán đưa thông tin, xin bản gốc, đừng chỉ nghe kể.
Đừng ngại hỏi hàng xóm, và đừng chỉ hỏi một người. Người mua ngại làm phiền người lạ, hoặc nghĩ hàng xóm chẳng biết gì. Thật ra hàng xóm biết nhiều thứ không có trên giấy: đất có từng tranh chấp, chủ đất ra sao, khu này có hay ngập, có dự định gì sắp tới. Thay vào đó, mua chai nước ở tiệm tạp hoá gần đó, hỏi nhẹ nhàng: "Cô chú ở đây lâu chưa, mảnh đất bên kia có chuyện gì không ạ?" Hỏi ít nhất hai ba người, vì một người có thể có lý do riêng.
Bảng tự soát: sau buổi xem đất đầu tiên
Về tới nhà, trước khi nghĩ tới chuyện đặt cọc, đọc lại từng dòng dưới đây. Dòng nào chưa làm được là việc của buổi xem thứ hai.
| Hãy chắc mình KHÔNG | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Chỉ đi theo lộ trình của bên bán | Đường thật xa và khó hơn cảm giác | Tự đi lại vào giờ cao điểm |
| Nói ngân sách và tỏ ra rất ưng | Khó thương lượng, bị thúc đúng chỗ | Hỏi nhiều, nói ít |
| Quyết tại chỗ vì không khí đông vui | Cọc khi chưa kiểm gì | Buổi đầu chỉ để xem |
| Tin cột mốc người dẫn chỉ | Diện tích thiếu, ranh giới lệch | Mang sơ đồ, đo bằng thước dây |
| Chỉ xem ngày nắng | Đất trũng, đường ngập | Xem sau mưa, hỏi mực nước |
| Bỏ qua lối vào | Mất lối khi người bên cạnh rào lại | Hỏi đường chung hay đi nhờ |
| Chỉ chụp mảnh đất | Không thấy dây điện, xưởng, rác | Quay một vòng, đi bộ quanh |
| Mang sẵn tiền cọc | Bị thuyết phục khi chưa kiểm giấy | Đi tay không |
| Tin "không vướng quy hoạch" | Hạn chế xây dựng về sau | Tra thông tin quy hoạch đã công bố |
| Không hỏi hàng xóm | Không biết chuyện tranh chấp, ngập | Hỏi hai ba người gần đó |
Nếu sau buổi xem đầu bạn đã có câu trả lời cho phần lớn các dòng trên, buổi xem thứ hai sẽ ngắn và chắc hơn nhiều. Nếu chưa, không có gì phải vội.
Lỡ đã hứa hay đã giữ lô ngay buổi đầu thì làm gì
Nếu bạn đã nhận lời giữ lô, đã viết tay vài dòng hay đã đưa một khoản nhỏ ngay trong buổi xem đầu, vẫn có cách đi tiếp một cách an toàn:
- Ngưng đưa thêm bất kỳ khoản nào cho tới khi xem được bản gốc giấy tờ và tìm hiểu xong tình trạng thửa đất.
- Nhắn lại cho người nhận tiền bằng chữ, ghi rõ số tiền đã đưa, mục đích là giữ lô, và điều kiện bạn mong muốn: xem bản gốc, tìm hiểu quy hoạch trước khi đặt cọc chính thức.
- Quay lại xem lần hai theo cách của bạn: tự đi, đi sau mưa, hỏi hàng xóm, đo ranh giới.
- Nếu phát hiện vấn đề, đề nghị nhận lại khoản đã đưa bằng tin nhắn, giữ bằng chứng chuyển tiền.
- Nếu khoản tiền lớn hoặc bên kia không chịu trả, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn; có dấu hiệu lừa đảo thì trình báo công an.
Khoản giữ lô nhỏ mà mất thì tiếc, nhưng vẫn nhẹ hơn nhiều so với việc tiếp tục đổ tiền vào một mảnh đất bạn chưa hiểu.
Những việc tưởng thừa mà nên làm trong buổi xem
Mang thước dây, sổ ghi chép, mời thêm một người thân đi cùng thường bị người mua lần đầu coi là làm quá, sợ người dẫn nghĩ mình khó tính. Thực tế người bán có kinh nghiệm gặp chuyện này thường xuyên, và một người mua cẩn thận thường được trả lời nghiêm túc hơn. Người đi cùng có ích nhất là người không bị cuốn vào cảm xúc, giữ vai hỏi lại những câu bạn quên hỏi và nhắc bạn đừng hứa gì trong ngày.
Xin bản sao giấy chứng nhận và sơ đồ thửa đất trước buổi xem cũng không phải đòi hỏi quá đáng. Người bán thật sự muốn bán thường sẵn lòng gửi trước, có khi che bớt vài thông tin cá nhân. Ghi lại giờ đi, thời tiết, những người đã gặp và câu họ nói giúp bạn so sánh nhiều mảnh đất một cách công bằng, thay vì chỉ nhớ mảnh nào làm mình thích nhất. Những việc nhỏ này không làm buổi xem dài hơn bao nhiêu, nhưng làm buổi bàn bạc ở nhà sau đó rõ ràng hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Đi xem đất lần đầu có nên đặt cọc luôn không?
Không nên. Buổi xem đầu là để thấy và hỏi. Hãy về kiểm bản gốc giấy tờ, tìm hiểu tình trạng thửa đất và quy hoạch, xem lại lần hai rồi mới tính đến chuyện đặt cọc.
Làm sao biết ranh giới mảnh đất có đúng như người dẫn chỉ không?
Mang theo sơ đồ thửa đất trên giấy chứng nhận và thước dây, đo các cạnh rồi so với số đo trên giấy. Hỏi thêm hàng xóm giáp ranh xem ranh giới đã được hai bên thống nhất hay chưa.
Có nên đi xem đất bằng xe đưa đón của bên bán không?
Đi lần đầu cũng được, nhưng nên tự đi lại ít nhất một lần nữa bằng xe của mình, theo đúng con đường bạn sẽ đi hằng ngày và vào giờ cao điểm, để thấy khoảng cách và đường đi thật.
Hỏi hàng xóm khi mua đất thì nên hỏi những gì?
Hỏi họ ở đây lâu chưa, mảnh đất có từng tranh chấp không, mùa mưa nước lên tới đâu, con đường vào là đường chung hay đi nhờ, và khu này có dự định gì sắp tới. Nên hỏi hai ba người.
Kiểm tra quy hoạch mảnh đất ở đâu?
Có thể tra thông tin quy hoạch đã được công bố và hỏi tại cơ quan quản lý đất đai, xây dựng ở cấp xã hoặc cấp tỉnh. Cách tra cụ thể có thể thay đổi, nên tìm hiểu quy định hiện hành nơi có đất.
Đất có đường vào là lối đi chung thì có sao không?
Không hẳn có vấn đề, nhưng cần hỏi rõ lối đi đó có được thể hiện trên giấy tờ không và các hộ cùng dùng có thoả thuận gì. Đất đi nhờ qua đất người khác thì rủi ro mất lối cao hơn.