Ba điều không nên làm nhất khi cha mẹ già sống một mình mà con ở xa: chỉ gọi điện hỏi “ba má khoẻ không” rồi tin câu “khoẻ”; để không một ai ở gần có chìa khoá nhà và biết cách liên lạc với con; và chỉ về khi có chuyện. Người già sống một mình hiếm khi kể khổ; con ở xa chỉ biết được những gì mình chủ động hỏi đúng và sắp xếp sẵn.
Tình huống này hay hỏng vì cả hai phía đều nói “không sao”: cha mẹ không muốn con lo, con muốn tin là cha mẹ ổn để yên tâm đi làm. Khoảng cách làm mọi tín hiệu nhỏ bị bỏ qua cho tới khi có một lần ngã, một lần ốm không ai biết. Bài đi theo ba chặng: những cuộc gọi hằng ngày, người ở gần và các sắp xếp sẵn, những lần về thăm và chuyện có nên đón cha mẹ đi. Bài không nói kỹ thuật điều dưỡng hay thiết bị công nghệ; chỉ nói những việc con cái không nên làm.
Cha mẹ sống một mình thường trông thế nào từ xa
Thường là một người còn lại sau khi bạn đời mất, hoặc hai ông bà già ở quê trong khi các con đều ra thành phố, đi nước ngoài. Nhà rộng, vườn rộng, hàng xóm thưa hơn trước. Mỗi tối con gọi về, cha mẹ kể chuyện vườn tược, chuyện họ hàng, hỏi chuyện cháu. Mọi thứ nghe đều ổn.
Những thứ con không nghe được qua điện thoại là: cha mẹ ăn uống qua loa vì nấu cho một người thấy ngại, đi lại chậm hơn, có lần chóng mặt nhưng không kể, bỏ đi khám định kỳ vì không ai chở, cả tuần không nói chuyện với ai ngoài cuộc gọi của con. Người già sống một mình còn là đối tượng mà kẻ lừa đảo và người bán hàng dạo nhắm tới.
Điểm không quay lại được là một lần ngã trong nhà không ai biết suốt nhiều giờ, hoặc một khoản tiền lớn đã đưa cho người lạ. Phần lớn những sắp xếp trong bài này là để chuyện đó, nếu có, được phát hiện sớm.
Những cuộc gọi hằng ngày: đừng hỏi để nghe câu “khoẻ”
Đừng chỉ hỏi “ba má khoẻ không”. Câu này gần như luôn được trả lời là “khoẻ”, vì cha mẹ không muốn con lo. Một bà cụ trả lời “khoẻ” suốt hai tuần trong khi đã bỏ cơm tối, tới khi con về mới thấy bà sụt hẳn cân. Thay vào đó, hỏi chuyện cụ thể: “Trưa nay má ăn gì, ai nấu? Hôm nay má ra chợ chưa? Tối qua má ngủ được mấy giờ?” Những câu trả lời cụ thể cho con biết nhiều hơn.
Đừng gọi giờ thất thường, lúc có lúc không. Con bận thì quên, rảnh thì gọi dài. Cha mẹ ở nhà ngồi chờ, không biết hôm nay con có gọi không. Quan trọng hơn: không có lịch thì một ngày cha mẹ không nghe máy, con cũng không biết đó có phải chuyện lạ. Thay vào đó, giữ một giờ gọi cố định mỗi ngày, ngắn cũng được; anh chị em chia nhau mỗi người một vài ngày trong tuần.
Đừng chỉ nói, không nghe giọng và nhìn. Gọi vội, con kể chuyện mình rồi cúp. Thay vào đó, để cha mẹ nói nhiều hơn; để ý giọng có mệt, nói có chậm hay lẫn lộn hơn trước không; thỉnh thoảng gọi có hình để thấy nhà cửa, sắc mặt. Nếu thấy nói ngọng đột ngột, méo miệng, yếu một bên người, gọi 115 hoặc nhờ người ở gần tới ngay.
Đừng tranh cãi, la rầy cha mẹ qua điện thoại. Nghe cha mẹ kể vừa trèo lên cây hái trái, vừa cho người lạ vào nhà, con hoảng nên la. Lần sau cha mẹ không kể nữa. Thay vào đó, hỏi lại cho rõ, cảm ơn vì cha mẹ đã kể, rồi mới bàn cách khác: “Lần sau má để con nhờ chú hàng xóm hái giùm nha.”
Người ở gần và những sắp xếp sẵn
Đừng để không một ai ở gần có chìa khoá và số của con. Con nghĩ cha mẹ còn khoẻ, chưa cần. Đến khi cha mẹ không nghe máy cả buổi, con ở xa không biết nhờ ai, ai tới cũng không vào được nhà. Thay vào đó, chọn một hai người ở gần mà cha mẹ tin, như người họ hàng, hàng xóm sát vách, gửi một chìa khoá dự phòng, cho họ số của tất cả các con, và hẹn: nếu cha mẹ không mở cửa, không nghe máy quá một giờ giấc nhất định thì sang xem.
Đừng nhờ hàng xóm trông chừng mà coi như việc của họ. Hàng xóm tốt bụng nhận lời, ghé qua hằng ngày, con quên luôn cảm ơn. Lâu dần người ta mệt, ngại. Thay vào đó, nói rõ mình nhờ việc gì, mỗi dịp về đều ghé cảm ơn, có quà; nếu việc nhiều, đề nghị trả công rõ ràng.
Đừng để cha mẹ không có danh sách số khẩn cấp. Cha mẹ nhớ số của con, nhưng lúc hoảng có thể quên. Thay vào đó, viết tay chữ to dán gần điện thoại bàn hoặc chỗ cha mẹ hay ngồi: 115, số của các con, số người hàng xóm có chìa khoá, nơi khám gần nhất.
Đừng tự ý thay đổi lớn trong nhà khi cha mẹ không đồng ý. Con về, thấy nhà bất tiện, gọi thợ đập sửa ngay. Người già sống một mình dựa vào sự quen thuộc: chỗ để đèn, lối đi trong đêm. Thay vào đó, hỏi cha mẹ thấy chỗ nào khó, sửa từng chút, và làm khi con có mặt để chỉ lại cho cha mẹ.
Những lần về thăm và chuyện có nên đón cha mẹ đi
Đừng chỉ về khi có chuyện. Đường xa, việc bận, con để dành ngày phép cho lúc cha mẹ ốm. Nhưng về khi bình thường mới thấy được những thay đổi nhỏ: tủ lạnh trống, thuốc còn nguyên vỉ, giấy tờ lạ, hoá đơn chưa trả. Thay vào đó, có lịch về đều, các con thay nhau, và mỗi lần về dành một buổi đi cùng cha mẹ một vòng sinh hoạt thường ngày.
Đừng doạ cha mẹ để ép chuyển đi. Câu “ba ở một mình lỡ có chuyện gì ai biết” nói nhiều lần làm người già sợ, ngủ không yên, mà vẫn không muốn đi. Thay vào đó, nếu cha mẹ muốn ở lại, tôn trọng và làm cho việc ở lại an toàn hơn; nếu thấy cha mẹ đã không còn tự lo được, bàn cùng cả nhà các phương án, trong đó có lựa chọn của cha mẹ.
Đừng để cha mẹ chỉ còn mỗi cuộc gọi của con để nói chuyện. Con lo cha mẹ đi lại xa nguy hiểm nên khuyên ở nhà. Thay vào đó, khuyến khích cha mẹ giữ những sinh hoạt chung ở xóm, hội người cao tuổi nơi mình ở, một nhóm bạn tập buổi sáng; những người này cũng là những người sẽ thấy nếu cha mẹ vắng mặt.
Bảng tự soát: con ở xa, hãy chắc mình KHÔNG
Tự soát mỗi lần về thăm; dòng nào còn thiếu thì làm trước khi đi.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Chỉ hỏi “khoẻ không” | Chỉ nghe câu “khoẻ” | Hỏi chuyện cụ thể: ăn gì, ngủ ra sao |
| Gọi giờ thất thường | Không biết khi nào là bất thường | Một giờ gọi cố định mỗi ngày |
| Chỉ nói, không nghe | Bỏ qua dấu hiệu lạ ở giọng | Để cha mẹ nói, thỉnh thoảng gọi có hình |
| La rầy qua điện thoại | Cha mẹ thôi kể chuyện | Cảm ơn vì đã kể, rồi bàn cách khác |
| Không ai ở gần có chìa khoá | Có chuyện không ai vào được | Gửi chìa khoá, số các con cho người tin cậy |
| Coi việc trông chừng là của hàng xóm | Người ta mệt, ngại | Nói rõ việc nhờ, cảm ơn, trả công nếu nhiều |
| Không có số khẩn cấp dán sẵn | Lúc hoảng quên số | Bảng chữ to gần chỗ ngồi |
| Tự ý sửa lớn trong nhà | Cha mẹ lạ nhà, dễ vấp | Hỏi trước, sửa từng chút |
| Chỉ về khi có chuyện | Không thấy thay đổi nhỏ | Về đều, thay nhau |
| Doạ để ép chuyển đi | Cha mẹ sợ mà vẫn không đi | Tôn trọng, làm việc ở lại an toàn hơn |
| Để cha mẹ chỉ còn con để nói chuyện | Cô đơn, không ai thấy khi vắng mặt | Giữ sinh hoạt chung ở xóm |
Lỡ rồi: gọi mãi không thấy cha mẹ nghe máy
Đây là lúc những sắp xếp sẵn phát huy tác dụng. Làm theo thứ tự, đừng ngồi gọi lại mãi:
- Gọi cho người ở gần có chìa khoá, nhờ sang xem ngay; nếu không ai ở nhà, gọi người họ hàng, hàng xóm khác.
- Nếu người sang xem thấy cha mẹ ngã, bất tỉnh, khó thở, gọi 115 ngay, không tự bế dậy nếu cha mẹ đau nhiều; nếu cửa khoá trong mà nghe tiếng rên, báo công an nơi đó để hỗ trợ mở cửa.
- Nếu cha mẹ chỉ để quên điện thoại, đừng trách; nhân dịp đó bàn thêm một cách báo hiệu khác, như cha mẹ nhắn hay gọi một tiếng mỗi sáng.
- Sau mỗi lần như vậy, cả nhà xem lại: người ở gần có còn ở đó không, chìa khoá còn đúng không, các số khẩn cấp còn dùng được không.
Phần lớn những lần không nghe máy hoá ra chỉ là điện thoại hết pin hay để quên ngoài vườn. Nhưng chính vì vậy mà dễ chủ quan; có sẵn một người ở gần sang xem giúp cả nhà bình tĩnh mà vẫn không bỏ sót lần thật sự có chuyện.
Với cha mẹ ở một mình: những việc tưởng không nên mà lại nên làm
Hỏi thẳng cha mẹ có thấy cô đơn hay không chẳng phải là gợi chuyện buồn. Nhiều người con né vì sợ cha mẹ tủi. Nhưng hỏi thẳng, rồi nghe, thường làm cha mẹ nhẹ lòng hơn là cố tỏ ra vui. Câu đơn giản: “Tối tối má có thấy buồn không, buồn nhất lúc nào?”
Để cha mẹ tự quyết chuyện ở lại không có nghĩa là bỏ mặc. Tôn trọng ý cha mẹ đi kèm với việc con làm phần mình: người ở gần, lịch gọi, lịch về, khám định kỳ. Ở lại một cách có chuẩn bị khác hẳn ở lại một mình không ai biết.
Nhờ người ngoài như hàng xóm, họ hàng xa trông chừng không làm mất mặt gia đình. Có nhà ngại người ta nói con cái bỏ cha mẹ cho người ngoài. Thật ra ở quê, hàng xóm vẫn trông chừng nhau từ xưa; con chỉ cần nói rõ, cảm ơn đúng lúc và không để người ta gánh quá sức.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ già sống một mình ở quê, con ở xa nên làm gì đầu tiên?
Chọn một hai người ở gần mà cha mẹ tin, gửi chìa khoá dự phòng và số của tất cả các con, hẹn khi nào thì sang xem. Sau đó giữ một giờ gọi cố định mỗi ngày và hỏi chuyện cụ thể thay vì hỏi “khoẻ không”.
Gọi điện cho bố mẹ già nên hỏi gì?
Hỏi những việc cụ thể: hôm nay ăn gì, ai nấu, ngủ được mấy giờ, ra ngoài chưa, gặp ai. Để cha mẹ nói nhiều hơn mình, để ý giọng nói, cách nói có khác trước không.
Có nên ép bố mẹ già lên thành phố ở cùng không?
Không nên ép, càng không nên doạ. Nếu cha mẹ muốn ở lại, làm cho việc ở lại an toàn hơn. Khi cha mẹ không còn tự lo được, bàn cùng cả nhà các phương án, và cha mẹ vẫn là người được hỏi ý trước.
Nhờ hàng xóm trông chừng bố mẹ có nên trả công không?
Nếu chỉ ghé qua thỉnh thoảng thì quà và lời cảm ơn mỗi dịp về là đủ với nhiều nhà. Nếu việc nhiều, hằng ngày, nên đề nghị trả công rõ ràng để người giúp không thấy bị lợi dụng.
Dấu hiệu nào cho thấy bố mẹ sống một mình không còn ổn?
Tủ lạnh trống, thuốc còn nguyên vỉ, sụt cân, nhà cửa bừa bộn bất thường, hay quên tăng, có hoá đơn, giấy tờ lạ. Khi thấy những dấu hiệu này, đưa cha mẹ đi khám và cả nhà bàn lại cách chăm.
Bố mẹ không nghe máy cả buổi thì làm gì?
Gọi ngay người ở gần có chìa khoá nhờ sang xem. Nếu cha mẹ ngã, bất tỉnh, khó thở thì gọi 115. Đừng chỉ ngồi gọi lại mãi, vì những phút đầu là quan trọng nhất.