Ba điều tuyệt nhiên đừng làm khi đi phỏng vấn trực tiếp: đừng tới muộn mà không báo trước, đừng chê chỗ làm cũ hay sếp cũ, và đừng nói một điều mình không làm được chỉ để lấy lòng người hỏi. Ba lỗi này nặng hơn mọi câu trả lời vụng, vì chúng nói về con người bạn chứ không về kiến thức.
Phỏng vấn trực tiếp hay hỏng vì căng thẳng, vì muốn được nhận bằng mọi giá, và vì người ta chuẩn bị câu trả lời mà quên chuẩn bị cách cư xử. Bài này không có câu trả lời mẫu; nó chỉ đi qua những điều cần tránh theo ba chặng: trước và lúc ở phòng chờ, trong lúc ngồi với người phỏng vấn, và mấy phút cuối cùng trước khi ra về.
Buổi phỏng vấn được chấm từ trước khi bạn ngồi xuống
Người gặp tình huống này nhiều nhất là sinh viên mới ra trường đi phỏng vấn lần đầu, và người đã đi làm lâu năm nay phải đi phỏng vấn lại sau một thời gian dài. Một buổi phỏng vấn trực tiếp thường kéo dài khoảng ba mươi phút tới một tiếng. Nhưng phần được để ý bắt đầu sớm hơn: lúc bạn hỏi đường bảo vệ, lúc nói chuyện với người ở quầy lễ tân, lúc ngồi chờ và lướt điện thoại. Ở nhiều nơi, người phỏng vấn sẽ hỏi lễ tân một câu ngắn sau khi bạn ra về. Ai cũng biết điều này, nhưng lúc hồi hộp người ta vẫn quên.
Điểm không quay lại được của buổi phỏng vấn là những câu đã nói ra: một lời chê chỗ cũ, một con số cam kết bừa, một lời hứa "em làm được hết". Nói rồi thì người nghe đã ghi nhận, dù sau đó bạn cố sửa. Câu trả lời dở về chuyên môn còn có thể bù bằng bài làm thử; câu nói hớ về thái độ thì hầu như không bù được.
Trước giờ hẹn và ở phòng chờ
Đừng tới sát giờ hoặc tới quá sớm. Nhiều người căn đúng giờ hẹn rồi kẹt xe, tìm chỗ gửi xe, lên nhầm tầng và bước vào khi người hỏi đã chờ. Ngược lại, tới sớm cả tiếng làm lễ tân khó xử và khiến người phỏng vấn thấy bị giục. Thay vào đó, tới khu vực đó sớm khoảng hai mươi phút, ngồi ở quán gần đó soát lại giấy tờ, rồi vào quầy trước giờ hẹn chừng mười phút. Lỡ trễ thì gọi báo trước ít nhất mười lăm phút, nói rõ khoảng mấy phút nữa tới.
Đừng cư xử với lễ tân, bảo vệ khác với cách cư xử với người phỏng vấn. Người ta dồn hết sự lễ phép cho người có quyền quyết định và coi những người còn lại là "không liên quan". Thái độ trống không với bảo vệ hay nói chuyện điện thoại to ở phòng chờ đã làm không ít ứng viên mất điểm mà không biết vì sao. Thay vào đó, chào hỏi, nói rõ tên và giờ hẹn, cảm ơn khi được chỉ đường, để điện thoại im lặng ngay khi bước qua cửa.
Đừng mang theo người nhà, bạn bè vào tận phòng chờ. Có người nhờ bạn chở đi và rủ vào ngồi cùng cho đỡ run, có phụ huynh muốn đưa con tới tận nơi. Người tuyển nhìn thấy sẽ băn khoăn về sự tự lập của bạn. Thay vào đó, người đi cùng chờ ở quán gần đó; bạn vào một mình.
Trong lúc ngồi với người phỏng vấn
Đừng chê chỗ làm cũ, sếp cũ hay đồng nghiệp cũ. Khi được hỏi vì sao nghỉ, người ta muốn giải thích cho rõ và tiện thể trút bực. Nhưng người nghe chỉ nghĩ một điều: rồi ra đi khỏi đây bạn cũng sẽ kể về họ như vậy. Thay vào đó, nói điều bạn đang tìm thay vì điều bạn chạy trốn: "Em muốn một chỗ có cơ hội làm trực tiếp với khách hàng hơn", và dừng ở đó.
Đừng nói mình làm được những việc chưa từng làm. Muốn được nhận, người ta gật đầu với mọi câu "bạn có làm được việc này không". Rồi tới tuần đầu nhận việc, khoảng cách lộ ra và niềm tin mất nhanh hơn cả lúc mới vào. Thay vào đó, nói rõ mức độ: "Việc này em mới làm ở mức hỗ trợ, chưa tự làm trọn; em cần khoảng vài tuần để quen", kèm một ví dụ việc gần nhất mình đã làm.
Đừng trả lời lan man để lấp khoảng lặng. Sợ im lặng, người ta nói tiếp, kể thêm, rồi lạc sang chuyện không ai hỏi. Câu trả lời dài không làm bạn giỏi hơn, chỉ làm người hỏi mất mạch. Thay vào đó, trả lời ý chính trước, thêm một ví dụ, rồi dừng và hỏi lại: "Anh chị có muốn em nói kỹ thêm phần nào không ạ?". Không hiểu câu hỏi thì xin nhắc lại, đừng đoán.
Đừng mở lời hỏi lương, ngày nghỉ, thưởng ngay từ những phút đầu. Chuyện quyền lợi là chính đáng, nhưng đặt nó lên đầu khiến người nghe hiểu bạn chỉ quan tâm tới thứ mình nhận. Thay vào đó, chờ người phỏng vấn mở chuyện, hoặc hỏi ở cuối buổi bằng câu mềm: "Dạ cho em hỏi bước tiếp theo, và lúc nào thì mình trao đổi về chế độ ạ?".
Mấy phút cuối, khi được hỏi "bạn còn câu hỏi nào không"
Đừng trả lời "dạ em không có câu hỏi nào". Người ta nghĩ không hỏi là lịch sự, hoặc mệt quá chỉ muốn về. Với người phỏng vấn, không có câu hỏi thường nghĩa là chưa tìm hiểu kỹ hoặc chưa quan tâm thật. Thay vào đó, chuẩn bị sẵn hai câu về công việc: "Một ngày bình thường của vị trí này gồm những việc gì?", "Ba tháng đầu, anh chị mong người mới làm được điều gì?".
Đừng hỏi kết quả ngay tại chỗ hoặc nài nỉ được nhận. Sốt ruột, có người hỏi thẳng "vậy em có đậu không ạ" hay kể hoàn cảnh để mong được thương. Cách này đặt người hỏi vào thế khó và làm nhẹ đi mọi điều tốt bạn vừa cho thấy. Thay vào đó, hỏi khi nào có kết quả và qua kênh nào, cảm ơn, rồi ra về.
Đừng mở điện thoại gọi kể ngay ở hành lang hay thang máy. Vừa ra khỏi phòng, nhẹ người, nhiều người gọi ngay cho bạn bè: "Căng lắm, ông đó hỏi khó ghê". Hành lang, thang máy, bãi gửi xe vẫn là chỗ của đơn vị đó, và người nghe được có khi chính là đồng nghiệp tương lai. Thay vào đó, giữ nguyên dáng vẻ như lúc trong phòng cho tới khi ra hẳn khỏi toà nhà; gọi kể chuyện khi đã ngồi ở chỗ khác.
Bảng tự soát: trước khi bước vào phòng phỏng vấn, hãy chắc mình KHÔNG
In ra hoặc đọc lại bảng này ở quán nước gần chỗ hẹn, trong mười phút trước khi vào.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Tới sát giờ, hoặc sớm cả tiếng | Vào phòng thở dốc, hoặc làm người hỏi thấy bị giục | Có mặt khu vực sớm khoảng hai mươi phút, vào quầy trước mười phút |
| Trống không với lễ tân, bảo vệ | Mất điểm mà không biết vì sao | Chào hỏi, cảm ơn, điện thoại để im lặng |
| Dẫn người nhà vào phòng chờ | Bị nghi ngại về sự tự lập | Người đi cùng chờ bên ngoài |
| Chê chỗ cũ, sếp cũ | Người nghe nghĩ bạn sẽ kể về họ như thế | Nói điều mình đang tìm |
| Nhận bừa việc chưa làm bao giờ | Lộ khoảng cách ngay tuần đầu | Nói rõ mức độ đã làm, kèm ví dụ |
| Nói lan man lấp khoảng lặng | Người hỏi mất mạch | Ý chính, một ví dụ, rồi dừng |
| Hỏi lương, nghỉ phép ngay đầu buổi | Bị coi là chỉ quan tâm quyền lợi | Chờ người hỏi mở chuyện hoặc hỏi ở cuối |
| Không có câu hỏi nào | Bị coi là thiếu quan tâm | Hai câu về công việc thật |
| Hỏi kết quả ngay, nài nỉ | Đặt người hỏi vào thế khó | Hỏi khi nào, qua kênh nào có kết quả |
Lỡ nói hớ trong buổi phỏng vấn thì gỡ thế nào
Ai cũng có lúc lỡ lời. Điều quan trọng là đừng để câu hớ trở thành điều cuối cùng người phỏng vấn nhớ về bạn.
- Nếu nhận ra ngay trong buổi, sửa liền bằng một câu ngắn: "Dạ em xin nói lại cho rõ ý..." rồi nói lại ý đúng. Không xin lỗi dài dòng.
- Nếu lỡ cam kết điều mình không làm được, nói lại ở cuối buổi: "Lúc nãy em trả lời hơi nhanh về phần việc đó; thật ra em mới làm ở mức...".
- Nếu đã chê chỗ cũ, đừng cố chữa bằng cách chê thêm cho có lý; chuyển sang điều mình học được ở đó.
- Sau buổi phỏng vấn, gửi một thư cảm ơn ngắn trong ngày, có thể thêm một câu làm rõ ý mình nói chưa tròn, ví dụ: "Em xin bổ sung về phần kinh nghiệm em trả lời còn thiếu: em đã từng...". Chỉ bổ sung một ý, không viết lại cả buổi.
- Ghi lại những câu mình vấp vào sổ để lần sau tập trước; không tự trách cả tuần vì một câu nói.
Những lời khuyên truyền miệng không hẳn đúng
Có vài điều người ta hay dặn nhau khi đi phỏng vấn nhưng không cần làm theo cứng nhắc:
- "Không được thừa nhận điểm yếu": thật ra nói một điểm yếu có thật và việc mình đang làm để sửa thường được đánh giá cao hơn một điểm yếu giả như "em quá cầu toàn".
- "Phải mặc thật sang": mặc gọn gàng, hợp ngành là đủ; trang phục quá trang trọng ở nơi làm việc thoải mái đôi khi làm bạn lạc lõng.
- "Không được hỏi về lương": được hỏi, chỉ là đúng lúc và đúng cách.
- "Phải nhìn chằm chằm vào mắt người hỏi": nhìn tự nhiên, thỉnh thoảng nhìn sổ ghi chép là bình thường.
- "Không được ghi chép khi đang phỏng vấn": mang sổ nhỏ, xin phép ghi lại vài ý của người hỏi là bình thường và còn cho thấy bạn nghe thật. Chỉ tránh cúi đầu ghi liên tục mà quên nhìn lên.
- "Phải trả lời ngay, chậm là mất điểm": dừng vài giây để nghĩ trước khi nói, hoặc nói "Dạ cho em nghĩ một chút", là cách của người cẩn thận chứ không phải người kém.
Mấy điều này không thay được việc chuẩn bị kỹ về công việc mình ứng tuyển, nhưng giúp bạn bớt căng vì những luật không có thật.
Câu hỏi thường gặp
Đi phỏng vấn nên tới sớm bao nhiêu phút?
Dễ dùng nhất là có mặt ở khu vực đó sớm khoảng hai mươi phút để trừ hao đường đi và gửi xe, rồi vào quầy lễ tân trước giờ hẹn khoảng mười phút. Sớm hơn thì nên ngồi chờ ở ngoài.
Bị hỏi vì sao nghỉ việc cũ mà lý do là sếp cũ khó tính thì nói sao?
Không cần nói dối, nhưng cũng không cần kể chi tiết. Nói điều bạn tìm ở chỗ mới, ví dụ cách làm việc rõ ràng hơn hay cơ hội học hỏi hơn, và dừng ở đó. Người hỏi thường không cần biết chuyện cũ.
Có nên mang theo bản in hồ sơ khi đi phỏng vấn không?
Nên mang hai bản in sạch và bản gốc các giấy tờ quan trọng để xuất trình khi được hỏi. Người phỏng vấn đôi khi không có sẵn bản in, và bạn đưa ra kịp thời sẽ cho thấy sự chuẩn bị.
Lỡ tới muộn thì nên làm gì?
Gọi báo trước ngay khi biết mình sẽ muộn, nói rõ khoảng mấy phút nữa tới và hỏi người hỏi có muốn dời lịch không. Tới nơi thì xin lỗi một câu ngắn, không viện cớ dài dòng.
Có nên hỏi người phỏng vấn về điểm yếu của mình sau buổi phỏng vấn không?
Có thể hỏi một câu nhẹ ở cuối: "Anh chị thấy em nên chuẩn bị thêm điều gì cho vị trí này?". Nhiều người sẽ trả lời thật. Nếu họ từ chối nhận xét thì cảm ơn và không hỏi lại.
Phỏng vấn xong bao lâu thì nên hỏi kết quả?
Nếu người phỏng vấn đã hẹn ngày, chờ quá ngày đó một hai ngày làm việc rồi hỏi. Nếu không hẹn, chờ khoảng một tuần rồi gửi một thư ngắn hỏi tiến độ. Hỏi một lần là đủ.