Ba câu tuyệt nhiên đừng nói khi nói chuyện lương: "bao nhiêu cũng được ạ", con số thấp hơn mức bạn sẵn sàng nhận chỉ vì sợ mất lời mời, và chuyện nợ nần, chuyện gia đình khó khăn làm lý do đòi lương. Ba câu này hoặc tự đặt giá bạn xuống, hoặc kéo cuộc nói chuyện ra khỏi chuyện công việc.
Nói chuyện lương hay hỏng vì người Việt ngại nhắc tới tiền, vì sợ đòi cao là mất việc, và vì không chuẩn bị trước con số. Bài không đưa ra mức lương nào; nó chỉ đi qua những câu và những việc nên tránh theo ba chặng: khi được hỏi lương mong muốn, khi đã có con số trên bàn, và khi chốt. Cuối bài là cách gỡ nếu bạn lỡ nhận một con số quá thấp.
Cuộc nói chuyện lương diễn ra thế nào và lúc nào là hết đường lùi
Câu hỏi về lương thường tới theo ba cách: một ô "mức lương mong muốn" trên mẫu ứng tuyển, một câu hỏi bất ngờ trong cuộc gọi sàng lọc, hoặc một buổi riêng sau khi bạn qua các vòng. Người hỏi có thể là nhân viên tuyển dụng, có thể là trưởng bộ phận. Mỗi người có một khung đã duyệt, và họ hiếm khi nói khung đó ra trước. Người mới đi làm và người đổi nghề là hai nhóm hay hớ nhất, vì họ không có mốc so sánh.
Điểm không quay lại được là lúc bạn nói ra con số đầu tiên, và lúc bạn nói "dạ em đồng ý". Con số đầu tiên gần như thành trần: bạn khó xin thêm cao hơn chính mình vừa nói. Còn "dạ em đồng ý" là đã chốt; xin lại sau đó làm bạn trông như người không giữ lời. Cái khó là cả hai điểm này thường tới khi bạn đang hồi hộp và muốn kết thúc cuộc nói chuyện cho nhanh.
Khi được hỏi "bạn mong muốn mức lương bao nhiêu"
Đừng nói "bao nhiêu cũng được ạ" hay "tuỳ anh chị". Người ta nói thế để tỏ ra dễ chịu, không đòi hỏi. Nhưng người hỏi nghe ra là bạn không biết giá trị công việc mình làm, và họ có lý do để đưa con số thấp nhất trong khung. Một người mới ra trường nói câu này đã nhận mức thấp hơn hẳn những người cùng đợt. Thay vào đó, nói một khoảng có căn cứ: "Dạ với kinh nghiệm và phần việc như mô tả, em mong ở khoảng từ... tới..., em cũng muốn nghe thêm về các khoản khác ngoài lương".
Đừng đưa con số khi chưa tìm hiểu mặt bằng. Bí quá, người ta nói đại một con số nghe "vừa phải". Con số đó có thể thấp hơn nhiều so với vị trí, hoặc cao tới mức người hỏi dừng luôn cuộc nói chuyện. Thay vào đó, trước buổi phỏng vấn, hỏi vài người đang làm nghề, đọc các tin tuyển dụng cùng vị trí có ghi khoảng lương, rồi tự đặt ba mức: mức mong muốn, mức chấp nhận được, và mức dưới đó thì từ chối.
Đừng kể chuyện nợ, chuyện gia đình khó khăn làm lý do. Thành thật là tốt, nhưng lương được trả theo công việc, không theo hoàn cảnh. Kể chuyện riêng khiến người hỏi khó xử và có khi lo bạn sẽ nghỉ ngay khi có chỗ trả cao hơn. Thay vào đó, lý do đưa ra luôn gắn với việc: phần việc bạn đảm nhận, kỹ năng bạn có, kết quả bạn từng làm được.
Đừng nói dối mức lương cũ để được trả cao hơn. Nghĩ rằng không ai kiểm, người ta thổi mức lương cũ lên. Nhưng một số nơi có thể đối chiếu qua giấy tờ khi làm thủ tục, hoặc qua người quen trong nghề; lộ ra là mất cả lời mời. Thay vào đó, nếu không muốn nói mức cũ, nói thẳng: "Dạ em muốn nói về mức cho vị trí mới dựa trên phần việc mới", rồi đưa khoảng mong muốn.
Khi đã có con số trên bàn
Đừng gật đầu ngay tại chỗ chỉ vì sợ họ đổi ý. Có người nghe con số đầu tiên là nhận luôn, sợ do dự thì mất. Rồi về nhà mới tính ra các khoản trừ, giờ làm, chuyện đi lại, và thấy không ổn. Thay vào đó, cảm ơn và xin thời gian: "Dạ em cảm ơn, em xin phép tới hết ngày mai trả lời anh chị". Một ngày suy nghĩ là đề nghị bình thường; nơi tử tế không rút lời mời vì thế.
Đừng chỉ nhìn vào con số lương mà quên hỏi các khoản còn lại. Con số lương là thứ dễ so nhất nên người ta chỉ deal mỗi nó. Nhưng tổng thu nhập và quyền lợi còn nằm ở thưởng, phụ cấp, bảo hiểm đóng trên mức nào, giờ làm, làm thêm giờ tính ra sao. Thay vào đó, hỏi rõ: "Dạ cho em hỏi thêm con số này là trước hay sau các khoản trừ, và thưởng, phụ cấp được tính thế nào ạ?".
Đừng doạ bằng lời mời của chỗ khác mà bạn không có. Đọc được mẹo trên mạng, nhiều người bịa ra một lời mời khác để ép giá. Nếu người hỏi bảo "vậy bạn nhận bên đó đi", bạn hết đường. Thay vào đó, nếu thật sự có lời mời khác, nói nhẹ: "Dạ em đang cân nhắc thêm một chỗ, nhưng em thích công việc bên mình hơn; nếu được ở mức..., em sẵn sàng nhận". Không có thì không nhắc.
Lúc chốt và sau khi chốt
Đừng chốt bằng lời nói rồi không xin văn bản. Không khí vui vẻ, hai bên bắt tay, người ta ngại đòi giấy. Tới ngày nhận việc, con số trên hợp đồng khác lời đã nói, hoặc khoản thưởng hứa miệng không có ở đâu cả. Thay vào đó, xin thư mời làm việc ghi rõ lương, các khoản phụ cấp, thời gian thử việc và lương thử việc. Nguyên lý về thử việc và hợp đồng nên tự tra văn bản hiện hành để biết mình được gì.
Đừng đòi lại sau khi đã nói đồng ý. Về nhà nghe bạn bè nói "sao nhận thấp vậy", nhiều người gọi lại xin thêm. Lời đã nhận mà đòi lại khiến bạn mất điểm trước khi bắt đầu. Thay vào đó, nếu thấy thấp, chấp nhận lần này, làm cho tốt, và hỏi rõ ngay từ đầu: "Dạ khi nào thì em có buổi đánh giá đầu tiên để xem xét lại mức lương ạ?".
Bảng tự soát: trước khi nói chuyện lương, hãy chắc mình KHÔNG
Đọc bảng này trước buổi phỏng vấn có thể bị hỏi về lương. Phần lớn lỗi nằm ở chỗ chưa chuẩn bị chứ không phải ở chỗ nói kém.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| "Bao nhiêu cũng được" | Nhận mức thấp nhất trong khung | Một khoảng có căn cứ |
| Nói đại một con số | Quá thấp hoặc quá cao so với vị trí | Ba mức tự đặt sẵn từ trước |
| Kể nợ, kể hoàn cảnh | Người hỏi khó xử, lo bạn sớm nghỉ | Lý do gắn với phần việc |
| Thổi mức lương cũ | Lộ khi làm thủ tục, mất lời mời | Nói về mức cho vị trí mới |
| Gật đầu ngay tại chỗ | Về nhà mới thấy không ổn | Xin một ngày để trả lời |
| Chỉ nhìn con số lương | Bỏ sót thưởng, phụ cấp, khoản trừ | Hỏi trước hay sau trừ, các khoản khác |
| Doạ bằng lời mời không có thật | Bị bảo "nhận bên đó đi" | Chỉ nhắc lời mời có thật, nói nhẹ |
| Chốt miệng không có giấy | Hợp đồng khác lời đã nói | Thư mời ghi rõ các khoản |
| Đòi thêm sau khi đã đồng ý | Mất điểm trước ngày đầu | Hỏi mốc đánh giá lại lương |
Lỡ nhận mức quá thấp thì gỡ thế nào
Nếu bạn đã nhận và đã đi làm với một mức thấp hơn mình đáng được, vẫn còn cách, nhưng là cách chậm và phải có bằng chứng.
- Ghi lại mỗi tuần những việc mình làm được, việc vượt mô tả công việc ban đầu, con số kết quả nếu có.
- Hỏi rõ mốc đánh giá: hết thử việc, sáu tháng hay một năm; tiêu chí đánh giá là gì.
- Tới mốc đó, xin một buổi riêng, mang bảng ghi chép, nói về phần việc thực tế và đưa một khoảng mong muốn mới có căn cứ.
- Nếu đơn vị không có cơ chế xem xét lại, hỏi thẳng điều kiện để được điều chỉnh; câu trả lời đó giúp bạn quyết định ở lại hay tìm chỗ khác.
- Nếu con số trên hợp đồng khác với thư mời đã ký nhận, mang cả hai văn bản lên phòng nhân sự hỏi lại; việc phức tạp có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đừng vì nhận thấp mà làm việc cầm chừng; kết quả công việc là căn cứ duy nhất để mức sau tốt hơn. Cũng đừng kể chuyện mình bị trả thấp với đồng nghiệp hay so lương với người khác ở chỗ làm; chuyện đó hiếm khi giúp được gì mà dễ lan tới tai người quản lý theo cách bạn không muốn.
Những lời khuyên về deal lương nghe hay nhưng không nên làm theo
Trên mạng có nhiều mẹo deal lương truyền tay. Một số dùng được, một số làm hỏng việc nếu bê nguyên vào một cuộc nói chuyện thật:
- "Ai nói con số trước là thua": không hẳn. Nếu bạn đã tìm hiểu kỹ mặt bằng, đưa ra một khoảng hợp lý trước có khi giúp neo cuộc nói chuyện ở mức tốt. Chỉ thua khi con số đó là con số đoán.
- "Luôn đòi cao hơn mức họ đưa": không phải lần nào cũng cần. Nếu con số họ đưa đã đúng hoặc hơn mức bạn mong, đòi thêm cho có lệ chỉ làm cuộc nói chuyện căng không cần thiết.
- "Im lặng thật lâu để ép đối phương": khoảng lặng vài giây để nghĩ là tốt, nhưng cố tình im lặng như một chiêu thường khiến người hỏi khó chịu, nhất là với vị trí mới vào nghề.
- "Đừng bao giờ nhận lương thấp hơn chỗ cũ": có những lúc chấp nhận thấp hơn một chút để vào đúng nghề mình muốn, hay để có giờ làm hợp với gia đình, là lựa chọn có tính toán chứ không phải thua thiệt.
Mẹo nào cũng phải đặt vào hoàn cảnh của bạn: ngành gì, vị trí gì, đơn vị nhỏ hay lớn. Thứ không bao giờ sai là chuẩn bị con số có căn cứ và xin văn bản khi chốt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi về lương trong buổi phỏng vấn đầu tiên không?
Được, nhưng nên ở cuối buổi hoặc khi người hỏi mở chuyện. Câu hỏi nhẹ nhàng như hỏi khoảng lương của vị trí và cách tính các khoản khác thường không làm bạn mất điểm.
Đưa ra một khoảng lương có bị hiểu là chọn mức thấp không?
Người tuyển thường nghe mức đầu của khoảng. Vì vậy mức thấp trong khoảng bạn đưa ra nên là mức bạn thật sự vui lòng nhận, không phải mức chịu được tối thiểu.
Nếu nhà tuyển dụng bắt nói mức lương cũ thì sao?
Nói thật cũng được nếu bạn thấy không bất lợi. Nếu không muốn, nói rằng bạn muốn bàn mức theo phần việc mới. Tuyệt đối không nói sai mức cũ, vì việc đối chiếu không khó như người ta tưởng.
Xin thêm thời gian suy nghĩ có làm mất lời mời không?
Xin một tới hai ngày làm việc là bình thường. Nơi nào ép trả lời ngay tại chỗ, không cho thời gian đọc lại các điều kiện, bản thân điều đó đã là thông tin để bạn cân nhắc.
Người mới ra trường có nên deal lương không?
Nên, nhưng nhẹ nhàng và có căn cứ. Người mới ít đất để đòi mức cao, nhưng có thể hỏi về thời gian thử việc, mốc đánh giá lại, và các khoản đào tạo, phụ cấp đi kèm.
Lương thử việc thấp hơn lương chính thức có đúng không?
Thường là có và được phép trong một giới hạn do luật đặt ra. Mức cụ thể và thời gian thử việc tối đa nên tra văn bản hiện hành; nếu thấy điều kiện lạ, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.