Ba điều tuyệt nhiên đừng làm khi góp vốn mở quán với bạn bè: đừng góp bằng lời hứa miệng mà không ghi ai góp gì, bằng gì; đừng chia đều năm mươi năm mươi mà không thống nhất ai là người quyết cuối; và đừng bắt đầu khi chưa bàn trước chuyện một người muốn rút thì làm sao. Quán chung tan thường không vì lỗ, mà vì ba chuyện này không ai dám nói khi còn vui.
Góp vốn với bạn hấp dẫn vì có người chia gánh, có người tin được, và vui. Nhưng chính tình bạn làm người ta ngại rõ ràng: nói chuyện giấy tờ thấy như nghi ngờ, nói chuyện chia tay thấy như trù ẻo. Các điều cấm dưới đây xếp theo ba lúc: trước khi góp, trong lúc làm chung, và khi có người muốn dừng. Bài không phải là bảng cân nhắc có nên góp hay không, cũng không soạn điều khoản hợp đồng; chỉ nói những việc đừng làm.
Quán chung hỏng ở đâu
Phần lớn quán góp chung bắt đầu từ một buổi cà phê: hai ba người bạn cùng thích một ý tưởng, mỗi người một khoản, người có tay nghề lo bếp, người rảnh hơn lo quầy. Mọi chuyện chạy tốt trong vài tháng đầu, khi ai cũng hăng hái. Va chạm thường đến sau: khi quán lỗ và cần góp thêm, khi quán có lãi và cần chia, hoặc khi một người có việc riêng muốn rút.
Điểm không quay lại được là lúc tiền góp đã biến thành bàn ghế, tiền cọc mặt bằng, hàng hoá. Khi đó, muốn rút cũng không còn tiền mặt để trả lại, và mọi tranh luận đều xoay quanh câu hỏi "phần của mình đáng bao nhiêu". Nếu không có gì ghi lại từ đầu, câu hỏi đó gần như không có lời giải êm thấm.
Người hay vấp nhất là bạn thân lâu năm, vì càng thân càng ngại; và nhóm ba bốn người, vì càng đông càng khó thống nhất.
Trước khi góp: đừng để tình bạn thay cho giấy
Đừng góp vốn bằng lời hứa miệng. Bạn bè thường nói "tin nhau là chính", và việc đề nghị ghi chép nghe như thiếu tin tưởng. Vài năm sau, không ai nhớ chính xác mình đã góp bao nhiêu, góp lúc nào, có tính khoản trả tiền cọc hộ hay không. Hậu quả hay gặp: khi chia lời hay khi rút, mỗi người nhớ một con số. Thay vào đó, ghi ra một tờ thoả thuận đơn giản, mỗi khoản góp có chứng từ chuyển tiền, và cả nhóm cùng ký. Câu dễ nói: "Mình ghi ra để sau này không ai phải nhớ giùm ai".
Đừng để phần "góp công" mơ hồ. Một người góp tiền, một người góp sức đứng quán cả ngày, một người góp mặt bằng nhà mình. Lúc đầu ai cũng thấy công bằng, nhưng sau vài tháng, người đứng quán thấy mình làm quá nhiều, người góp tiền thấy mình chẳng được gì. Thay vào đó, tách rõ: người làm việc ở quán thì nhận lương như người làm thuê, còn phần lời chia theo tiền góp; nếu tính công thành vốn thì ghi rõ công đó quy ra bao nhiêu phần và trong bao lâu.
Đừng góp số tiền mình không thể mất. Người ta hay tính theo kịch bản quán chạy tốt. Nhưng quán nhỏ có thể phải đóng vì những lý do không ai lường được. Hậu quả: một người mất khoản tiền dành dụm cho việc khác, rồi quay sang trách bạn. Thay vào đó, chỉ góp số tiền mà nếu mất trắng, cuộc sống của mình vẫn đứng vững; đừng vay mượn để góp. Nếu chưa đủ, nói thẳng: "Phần mình chỉ góp được chừng này, nếu nhóm thấy ít thì mình đứng ngoài ủng hộ".
Đừng chia năm mươi năm mươi mà không thống nhất ai quyết cuối. Chia đều nghe công bằng nhất, nên hai người bạn hay chọn. Nhưng mỗi khi bất đồng, từ chuyện đổi món tới chuyện cho nhân viên nghỉ, không ai có quyền chốt. Quán đứng yên trong khi hai người giận nhau. Thay vào đó, chia lĩnh vực: người lo bếp quyết chuyện món và nhà cung cấp, người lo quầy quyết chuyện giá và nhân viên; với chuyện lớn, thống nhất trước một cách giải quyết khi bế tắc, chẳng hạn mời một người cả hai cùng tin cho ý kiến.
Trong lúc làm chung: đừng để tiền quán và tiền mình lẫn vào nhau
Đừng để một người cầm hết tiền và sổ sách chỉ một người xem. Người đứng quầy giữ tiền là chuyện thuận tay. Nhưng nếu các thành viên khác không xem được sổ, nghi ngờ sẽ đến dù không ai làm sai. Thay vào đó, mở một tài khoản riêng cho quán, mọi khoản thu chi đi qua đó, và hẹn một buổi mỗi tháng cùng ngồi xem sổ. Người cầm tiền thật ra được lợi nhất từ việc này, vì có căn cứ để chứng minh mình minh bạch.
Đừng rút tiền quán tiêu riêng rồi "bù sau". Lúc kẹt, người giữ tiền mượn tạm vài hôm, định trả lại. Dù trả thật, việc này một khi bị phát hiện thì rất khó giải thích. Thay vào đó, nếu cần, nói với nhóm trước và ghi rõ là khoản mượn có ngày trả; tốt nhất là không mượn tiền quán.
Đừng chia lời ngay từ những tháng đầu. Có lãi tháng đầu, ai cũng muốn nhận phần cho vui. Nhưng quán nhỏ cần một khoản dự phòng cho tháng vắng, đồ hỏng, tiền thuê tăng. Chia hết rồi, khi cần lại phải góp thêm và chuyện góp thêm luôn khó hơn chuyện chia. Thay vào đó, thống nhất trước: giữ lại một phần lợi nhuận làm quỹ chung tới mức nhất định, phần dư mới chia, chia theo một ngày cố định.
Đừng tự đưa người nhà mình vào làm mà không bàn với bạn. Mỗi người có một người thân cần việc, và đưa vào quán thấy tiện. Thành viên kia ngại phản đối, nhưng trong lòng thấy quán đang thành của riêng một nhà. Thay vào đó, mọi việc tuyển người, kể cả người nhà của thành viên, đều bàn chung và áp cùng một điều kiện như người ngoài.
Khi có người muốn dừng: đừng để chuyện chia tay không có lối ra
Đừng mở quán mà chưa bàn trước chuyện một người muốn rút. Lúc bắt đầu không ai muốn nói tới chuyện rút, nên câu hỏi này bị bỏ qua. Khi có người chuyển nhà, sinh con, đổi việc, cả nhóm mới cuống: trả lại bao nhiêu, tính giá theo gì, trả trong bao lâu. Thay vào đó, viết sẵn vài dòng: muốn rút phải báo trước bao lâu, phần vốn được tính theo sổ sách hay theo thoả thuận lại, những người còn lại được quyền mua trước, và trả dần trong bao lâu. Thoả thuận lớn hay có nhiều tài sản thì nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đừng nói xấu bạn với nhân viên hay khách khi đang bất đồng. Bực bội cần chỗ trút, và nhân viên là người ở gần nhất. Nhưng nhân viên sẽ chia phe, khách nghe được sẽ ngại quay lại, và câu chuyện tới tai người bạn kia theo cách nặng nề hơn. Thay vào đó, giữ mâu thuẫn giữa những người góp vốn, nói với nhau ở ngoài giờ bán, và thống nhất một câu chung khi nhân viên hỏi.
Bảng tự soát: trước khi chuyển tiền góp, hãy chắc nhóm KHÔNG
Cả nhóm cùng đọc bảng này trước khi chuyển tiền. Dòng nào còn bỏ trống thì bàn cho xong rồi hãy góp.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Góp bằng lời hứa | Mỗi người nhớ một con số | Thoả thuận ngắn, có chứng từ, cùng ký |
| Để góp công mơ hồ | Người làm nhiều thấy thiệt | Người làm nhận lương, lời chia theo vốn |
| Góp tiền không thể mất | Mất tiền rồi trách bạn | Chỉ góp phần mất được, không vay để góp |
| Chia đều không ai quyết | Bế tắc, quán đứng yên | Chia lĩnh vực, có cách gỡ bế tắc |
| Một người cầm tiền, sổ | Nghi ngờ dù không ai sai | Tài khoản riêng, xem sổ hằng tháng |
| Mượn tiền quán | Mất lòng tin | Không mượn, hoặc báo nhóm và ghi rõ |
| Chia lời sớm | Thiếu dự phòng, phải góp thêm | Giữ quỹ chung rồi mới chia |
| Không bàn lối ra | Rút vốn thành tranh chấp | Viết sẵn cách rút, cách tính, cách trả |
Lỡ góp rồi mà giờ mới vướng thì gỡ thế nào
Khi đã có va chạm, việc đầu tiên là ngồi lại với giấy tờ, không phải với cảm xúc:
- Mỗi người tự ghi lại những gì mình đã góp, có chứng từ thì đính kèm. Đặt các bản ghi cạnh nhau để thấy chỗ lệch.
- Ngồi lại ở ngoài quán, nói về con số trước, chuyện ai đúng ai sai sau.
- Viết bổ sung những điều trước đây bỏ trống: quyền quyết, cách chia lời, cách rút. Viết bây giờ vẫn hơn không bao giờ viết.
- Nếu không thống nhất được, mời một người cả nhóm cùng tin làm trung gian; tranh chấp có giá trị lớn thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
- Nếu quyết định chia tay, thống nhất cách nói với nhân viên, khách và nhà cung cấp, để quán không bị ảnh hưởng thêm trong lúc chuyển giao.
Nhiều nhóm bạn vẫn giữ được tình bạn sau khi đóng quán chung, khi họ chia tay bằng con số rõ ràng thay vì bằng những câu nói nặng.
Mấy việc tưởng mất lòng bạn mà thật ra nên làm
Nói chuyện chia tay ngay buổi đầu không phải là trù ẻo. Chính những nhóm bàn kỹ lối ra từ đầu lại thường ở với nhau lâu hơn, vì ai cũng biết mình không bị kẹt. Một câu mở lời dễ nghe: "Mình bàn trước chuyện lỡ có người muốn dừng, để sau này không ai phải khó xử".
Trả lương cho chính thành viên đang đứng quán cũng không phải là lấy tiền của nhóm. Đó là trả cho công sức, tách khỏi phần lời trên vốn góp, và nhờ tách như vậy mà người không đứng quán không thấy thiệt.
Từ chối lời rủ góp vốn của bạn thân cũng không làm mất tình bạn nếu nói thật lý do. Nhiều người ủng hộ bạn tốt hơn bằng cách làm khách quen, giới thiệu khách, phụ một tay ngày khai trương, thay vì góp một khoản tiền mà mình sẽ lo lắng mỗi đêm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên góp vốn mở quán với bạn thân không?
Không có câu trả lời chung. Nếu góp, chỉ góp phần tiền mình mất được, ghi rõ ai góp gì, ai quyết chuyện gì và rút ra thế nào trước khi bắt đầu. Ngại nói những điều đó với bạn thì đó là dấu hiệu nên chờ thêm.
Góp vốn với bạn có cần làm giấy tờ không?
Nên có, kể cả một tờ thoả thuận ngắn có chữ ký của cả nhóm và chứng từ chuyển tiền. Với số vốn lớn hoặc có tài sản như mặt bằng, xe, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Người đứng quán và người chỉ góp tiền chia lời thế nào?
Cách hay dùng là tách hai phần: người làm việc ở quán nhận lương cho công sức, còn lợi nhuận chia theo tỷ lệ vốn góp. Điều quan trọng là thống nhất từ đầu và ghi lại.
Bạn muốn rút vốn giữa chừng thì xử lý sao?
Dựa vào những gì đã thoả thuận về lối ra. Nếu chưa có, ngồi lại tính phần vốn theo sổ sách, cho người còn lại quyền mua trước, và chia việc trả thành nhiều đợt để quán không bị kiệt tiền mặt.
Có nên chia lời ngay khi quán bắt đầu có lãi?
Không nên chia hết. Nên giữ lại một quỹ chung cho tháng vắng và chi phí bất ngờ, đủ mức đã thống nhất rồi mới chia phần dư theo một ngày cố định.
Quán chung lỗ thì có phải góp thêm không?
Chỉ khi cả nhóm đồng ý. Nên bàn trước giới hạn góp thêm của mỗi người, và nếu lỗ kéo dài thì cùng xem lại có nên tiếp tục, thay vì cứ góp thêm theo quán tính.