TuyetNhien.comTuyệt Nhiên
Xin việc, phỏng vấn và đi làm

Những điều không nên làm khi đi làm thêm lúc còn đi học: tiền công, giấy tờ, việc học

Học sinh, sinh viên đi làm thêm hay thiệt vì nhận việc không thoả thuận tiền công, cho mượn tài khoản, về khuya một mình, bỏ học vì ca làm. Điều nên tránh.

A university student seen from behind wearing a plain apron, arranging cups on a counter in a small bright cafe before opening, soft morning daylight, wide shot, face not visible

Ba điều tuyệt nhiên đừng làm khi đi làm thêm lúc còn đi học: đừng nhận việc mà không thoả thuận rõ tiền công, cách trả và ngày trả, đừng cho ai mượn tài khoản ngân hàng hay căn cước để "nhận tiền hộ", và đừng để ca làm ăn vào giờ học, giờ thi. Ba điều này lấy của bạn nhiều hơn số tiền làm thêm mang lại.

Làm thêm lúc đi học hay hỏng vì người làm còn trẻ, ngại đòi hỏi, cần tiền gấp, và tin lời người lớn hơn mình. Bài không bàn nên chọn việc gì hay sắp lịch học ra sao; nó chỉ đi qua những điều nên tránh theo ba chặng: khi nhận việc, trong lúc làm, và chuyện tiền bạc, giấy tờ. Phần cuối có bảng soát và cách gỡ khi bị quỵt tiền hoặc lỡ cho mượn tài khoản.

Làm thêm khi đi học thường diễn ra thế nào

Việc làm thêm phổ biến là phục vụ quán ăn, quán nước, bán hàng ở cửa hàng, phát tờ rơi, gia sư, trực tổng đài, giao hàng, làm cộng tác viên online. Phần lớn nhận việc qua người quen, qua nhóm tìm việc trên mạng, hoặc thấy biển tuyển ngay trước cửa. Giấy tờ thường sơ sài, thoả thuận chủ yếu bằng miệng, tiền công trả theo ca hoặc theo tuần.

Điểm không quay lại được có ba chỗ. Một là khi bạn đã làm cả tháng mà chưa được trả, rồi chỗ đó đóng cửa hoặc chối. Hai là khi bạn đưa tài khoản ngân hàng, căn cước cho người khác dùng: nếu tài khoản bị dùng để chuyển tiền lừa đảo, người đứng tên là bạn. Ba là khi việc học đã tụt quá xa, một học kỳ trượt môn thường tốn nhiều hơn số tiền kiếm được trong học kỳ đó. Với học sinh chưa đủ tuổi trưởng thành, việc làm thêm còn có những giới hạn riêng về tuổi, giờ làm và loại việc theo pháp luật hiện hành; cha mẹ nên cùng tra.

Khi nhận việc

Đừng nhận việc mà không hỏi rõ tiền công, cách tính và ngày trả. Ngại hỏi chuyện tiền vì sợ bị coi là tham, nhiều bạn chỉ nghe "lương theo giờ, cuối tháng trả". Rồi cuối tháng bị trừ tiền vì "làm vỡ ly", "đi trễ", "chưa đủ tháng", không ai báo trước. Thay vào đó, hỏi thẳng và nhắn lại để có chữ: "Dạ em xin xác nhận lại: tiền công tính theo giờ, trả vào ngày..., các trường hợp trừ tiền gồm những gì ạ?".

Đừng giao căn cước gốc, thẻ sinh viên gốc cho chủ quán giữ. Chủ chỗ làm nói giữ để "đảm bảo em không nghỉ ngang". Bạn đưa vì nghĩ không sao. Muốn nghỉ thì bị giữ giấy, phải làm thêm hoặc nộp tiền mới lấy lại. Thay vào đó, đưa bản photo; bản gốc chỉ đưa xem rồi cầm về. Theo nguyên lý pháp luật lao động hiện hành, nơi sử dụng lao động không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động.

Đừng nhận việc ca khuya, về một mình qua đường vắng mà không tính trước. Ca tối thường được trả cao hơn, và lịch học ban ngày làm bạn chỉ còn ca tối. Nhưng tan ca lúc khuya, về một mình, đường vắng, xe hỏng giữa đường là chuyện không ai muốn. Thay vào đó, trước khi nhận, đi thử quãng đường về vào đúng giờ tan ca; báo người thân giờ về; nếu quá khuya và vắng, hỏi đổi ca hoặc tìm việc khác. Với học sinh chưa đủ tuổi, ca đêm có giới hạn theo luật, cha mẹ cần cùng xem.

Đừng nhận việc "bán hàng cho người quen, rủ thêm người để có hoa hồng" khi phải mua hàng trước. Lời mời nghe như kinh doanh nhỏ, có thu nhập theo số người rủ được. Người tham gia bỏ tiền mua hàng, đi mời bạn bè, rồi mất cả tiền lẫn bạn. Thay vào đó, nhận việc trả công theo thời gian hay sản phẩm làm ra, không phải bỏ tiền trước; gặp yêu cầu mua hàng để được làm thì dừng lại.

Trong lúc làm

Đừng để ca làm ăn vào giờ học, giờ thi. Chủ quán cần người, nhờ "đổi ca một hôm", rồi thành thói quen. Bạn nể, bỏ buổi học, rồi bỏ cả buổi kiểm tra. Thay vào đó, đưa lịch học, lịch thi cho chỗ làm ngay từ đầu; khi bị nhờ trùng giờ học, trả lời rõ: "Dạ hôm đó em có buổi học không nghỉ được, em đổi được ca hôm khác ạ".

Đừng cầm tiền thu hộ, hàng hoá mà không có biên nhận, không giao nhận rõ ràng. Quán đông, bạn được giao thu tiền, giữ hàng, nhận đồ, nhưng không ai đếm khi giao ca. Cuối ngày thiếu tiền, người mới bị nghi đầu tiên. Thay vào đó, đề nghị đếm tiền, đếm hàng khi nhận ca và khi giao ca, có người cùng xác nhận, ghi lại trên sổ hoặc tin nhắn.

Đừng giấu bố mẹ, người thân về chỗ làm. Sợ bị cấm, nhiều bạn nói là đi học nhóm. Khi có chuyện như bị giữ lương, bị đòi tiền, gặp người lạ mời làm việc lạ, không ai biết để giúp. Thay vào đó, ít nhất một người thân biết tên chỗ làm, địa chỉ, giờ làm, số của người quản lý.

Chuyện tiền và tài khoản

Đừng cho mượn hay cho thuê tài khoản ngân hàng, căn cước để "nhận tiền hộ". Lời đề nghị thường là: "Em chỉ cần mở tài khoản, đưa anh dùng, mỗi tháng anh trả em một khoản". Nghe như kiếm tiền không mất gì. Thực tế tài khoản đó có thể bị dùng để nhận, chuyển tiền lừa đảo, và người đứng tên chịu trách nhiệm trước pháp luật. Thay vào đó, từ chối dứt khoát: "Em không cho ai dùng tài khoản của em", không cần giải thích thêm.

Đừng nhận việc "chỉ cần chuyển khoản giúp", "nhận hàng giúp rồi chuyển đi". Một số việc làm thêm trông đơn giản là trung gian nhận tiền hay hàng rồi chuyển tiếp, kèm tiền công hậu hĩnh. Bạn có thể đang tiếp tay mà không biết. Thay vào đó, nhớ nguyên tắc: tiền công cao bất thường cho việc rất dễ, có dính tới tiền hay hàng của người khác, là dấu hiệu dừng.

Đừng xin ứng trước nhiều tháng lương rồi bị buộc làm tiếp để trừ dần. Cần tiền đóng học hay mua máy, bạn xin chủ ứng trước một khoản lớn. Chủ đồng ý, nhưng từ đó bạn không nghỉ được, ca nào cũng phải nhận, có khi tiền trừ dần không ai ghi rõ. Thay vào đó, nếu cần ứng, chỉ ứng phần tương ứng với số ca đã làm; khoản nào ứng thì ghi rõ bằng tin nhắn số tiền, ngày ứng và cách trừ, để cả hai bên cùng theo dõi được.

Bảng tự soát trước khi nhận một việc làm thêm

Trước khi nhận lời, đi qua bảng này cùng người thân nếu có thể.

ĐừngHậu quả hay gặpThay vào đó
Nhận việc không rõ tiền côngBị trừ tiền, chậm trả, quỵtHỏi và nhắn xác nhận cách tính, ngày trả
Giao căn cước, thẻ gốcBị giữ giấy khi muốn nghỉĐưa bản photo
Nhận ca khuya không tính đường vềVề một mình qua đường vắngĐi thử quãng đường, báo người thân
Mua hàng trước để được làmMất tiền và mất bạnChỉ nhận việc không phải bỏ tiền
Để ca làm trùng giờ học, giờ thiTrượt môn, tụt họcĐưa lịch học từ đầu, từ chối rõ
Thu tiền, giữ hàng không giao nhậnBị nghi khi thiếuĐếm khi nhận ca và giao ca
Giấu người thânKhông ai giúp khi có chuyệnMột người thân biết chỗ làm, giờ làm
Cho mượn tài khoản, căn cướcĐứng tên cho giao dịch lừa đảoTừ chối dứt khoát
Làm trung gian chuyển tiền, hàngTiếp tay mà không biếtCông cao bất thường là dấu hiệu dừng

Lỡ bị quỵt tiền công hoặc lỡ cho mượn tài khoản thì làm gì

Nếu đã rơi vào một trong các tình huống trên, đừng tự xử lý một mình:

  1. Bị quỵt hoặc trừ tiền vô lý: gom lại tin nhắn thoả thuận, bảng ca làm, ảnh chụp lịch làm; nhắn đề nghị trả rõ ràng, có ngày cụ thể.
  2. Nếu không được giải quyết, nhờ người thân cùng đi nói chuyện; với chỗ làm có đăng ký kinh doanh, có thể hỏi cơ quan quản lý lao động nơi đó hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
  3. Lỡ cho mượn tài khoản: lấy lại quyền kiểm soát ngay, đổi mật khẩu, báo ngân hàng để khoá hoặc kiểm tra giao dịch lạ.
  4. Nếu đã thấy tiền lạ chạy qua tài khoản, chủ động trình báo công an cấp xã nơi ở kèm toàn bộ tin nhắn với người đã mượn; chủ động báo trước tốt hơn chờ bị gọi.
  5. Bị giữ giấy tờ gốc: đề nghị trả bằng văn bản, nhờ người thân đi cùng; không được thì trình báo.

Những điều tưởng cấm mà thật ra không sao

Không phải mọi lời can ngăn của người lớn đều đúng cho mọi trường hợp. Mấy điều dưới đây làm được:

  • Nghỉ một chỗ làm sau vài tuần vì thấy không hợp là chuyện bình thường, miễn là báo trước và làm hết ca đã nhận.
  • Hỏi chuyện tiền công từ buổi đầu không phải là tham; người thuê đàng hoàng thích người nói rõ từ đầu.
  • Từ chối ca thêm khi sắp thi là quyền của bạn, không ai có lý do trách người đi học vì muốn học.
  • Nhận việc qua người quen là được, nhưng vẫn cần thoả thuận rõ như với người lạ; người quen càng dễ ngại nói chuyện tiền về sau.
  • Làm thêm ở những việc trái ngành mình học không phải là phí thời gian; kỹ năng đúng giờ, giao tiếp với khách, giữ tiền cho người khác đều dùng được về sau.

Làm thêm là để có thêm, không phải để đánh đổi việc học hay sự an toàn. Khi một việc bắt bạn đánh đổi hai thứ đó, đó là lúc dừng.

Câu hỏi thường gặp

Học sinh bao nhiêu tuổi thì được đi làm thêm?

Pháp luật lao động hiện hành có quy định riêng về độ tuổi, loại việc và giờ làm cho người chưa thành niên. Mốc tuổi cụ thể nên tra văn bản hiện hành; cha mẹ nên cùng con đọc trước khi con nhận việc.

Đi làm thêm có cần ký hợp đồng không?

Nên có thoả thuận bằng văn bản hoặc ít nhất tin nhắn xác nhận các điều chính: công việc, giờ làm, tiền công, ngày trả. Hình thức hợp đồng tuỳ loại việc và thời gian làm; tra văn bản hiện hành để biết thêm.

Bị chủ quán trừ tiền vì làm vỡ đồ có đúng không?

Việc bồi thường thiệt hại có nguyên tắc riêng, không phải chủ muốn trừ bao nhiêu cũng được. Điều kiện trừ nên được thoả thuận rõ từ đầu; nếu thấy vô lý, hỏi lại hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Có người nhờ đứng tên mở tài khoản ngân hàng và trả tiền công thì có nên nhận không?

Không nên. Tài khoản đứng tên bạn có thể bị dùng cho giao dịch lừa đảo, và bạn là người chịu trách nhiệm. Không có khoản tiền công nào đáng đổi lấy rủi ro đó.

Làm thêm ca đêm có ảnh hưởng tới sức khoẻ không?

Thức khuya thường xuyên dễ làm mệt mỏi, khó tập trung khi học. Nếu thấy mệt kéo dài, mất ngủ, sút cân, nên giảm ca và đi khám bác sĩ. Khi có chuyện khẩn cấp trên đường về, gọi 115 hoặc 113.

Làm sao biết một việc làm thêm có đáng tin không?

Có địa chỉ làm việc thật, có người quản lý gặp trực tiếp, không bắt nộp tiền hay mua hàng trước, không xin tài khoản ngân hàng, tiền công hợp lý so với mặt bằng chung. Thiếu một điều là cần cẩn thận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138