Có thể cho người nhà làm ở quán, nhưng ba điều tuyệt nhiên đừng làm là: đừng để chuyện lương và giờ làm "tính sau, trong nhà cả", đừng giao tiền quầy cho người thân mà không có sổ sách đối chiếu, và đừng để người nhà có luật riêng khác hẳn những người làm còn lại. Người nhà làm ở quán hỏng thường không phải vì người đó kém, mà vì mọi thứ không được nói rõ từ đầu.
Mời người thân phụ bán là lựa chọn tự nhiên với quán nhỏ: tin được, linh hoạt, lại giúp được người trong nhà. Chính vì tin và thương nên người ta ngại đặt quy tắc, ngại hỏi tiền, ngại góp ý. Bài đi theo ba chặng: trước khi mời, trong lúc làm cùng, và khi thấy không ổn. Bài không bàn chuyện góp vốn chung, chỉ nói chuyện người thân làm công trong quán.
Vì sao làm với người nhà dễ thành chuyện
Ở quán nhỏ, người nhà thường được mời vào trong một hoàn cảnh cụ thể: em vừa nghỉ việc, mẹ ở nhà buồn, cháu lên thành phố học cần chỗ làm thêm. Lý do đều tốt. Nhưng khi đó, mối quan hệ chủ và người làm được đặt chồng lên mối quan hệ gia đình, và mỗi lần va chạm ở quán đều mang về bữa cơm.
Điểm không quay lại được ở đây không phải là một tờ giấy hay một khoản tiền, mà là một lần nói nặng. Một câu trách trước mặt khách, một lần nghi ngờ chuyện tiền, có thể làm sứt mẻ quan hệ cả họ, kéo dài lâu hơn rất nhiều so với tuổi của quán.
Người hay gặp cảnh này là cặp vợ chồng mở quán và mời người nhà hai bên vào phụ, và người con mở quán rồi để cha mẹ lớn tuổi đứng quầy. Cả hai trường hợp đều có thể rất êm, nếu tránh được những điều dưới đây.
Trước khi mời: đừng mời vì thương rồi tính sau
Đừng mời người nhà chỉ vì thương hoặc vì họ đang cần việc. Lòng tốt là lý do đẹp, nhưng nếu việc ở quán không hợp với người đó, cả hai sẽ khổ. Người không quen dậy sớm vào làm quán ăn sáng, người ngại giao tiếp đứng quầy thu ngân. Hậu quả: người thân làm không vui, chủ quán bực nhưng không dám nói. Thay vào đó, nói rõ công việc thật cụ thể trước khi mời: mấy giờ tới, làm những gì, đứng bao lâu, và cho thử vài ngày rồi hai bên cùng quyết.
Đừng để chuyện lương, giờ làm và ngày nghỉ "trong nhà cả, tính sau". Nói chuyện tiền với người thân thấy ngại, nên nhiều người bỏ trống. Vài tháng sau, mỗi người hiểu một kiểu: người làm nghĩ mình được trả như người ngoài, chủ quán nghĩ đó là phụ giúp. Hậu quả: tủi thân, so bì, rồi giận nhau. Thay vào đó, nói rõ ngay từ đầu trả bao nhiêu, trả ngày nào, nghỉ ngày nào, làm thêm giờ tính sao; ghi ra một tờ giấy đơn giản cả hai cùng giữ. Một câu dễ nói: "Mình là người nhà, nên em càng muốn rõ ràng để không ai thiệt".
Đừng giao việc mà không nói ai quyết chuyện gì. Người nhà lớn tuổi hơn chủ quán, hoặc là cha mẹ, thường tự nhận vai quyết định: đổi cách nấu, góp ý nhân viên khác, nhận đơn đặt hàng thay. Hậu quả: nhân viên ngoài không biết nghe ai, khách nhận hai câu trả lời khác nhau. Thay vào đó, nói trước rõ ràng phần việc của mỗi người và chuyện nào phải hỏi chủ quán, kể cả với cha mẹ: "Chuyện giá và món thì để con quyết, còn bếp thì mẹ lo giúp con".
Trong lúc làm cùng: đừng để quán có hai bộ luật
Đừng giao tiền quầy cho người thân mà không có sổ sách đối chiếu. Người ta nghĩ làm sổ là nghi ngờ người nhà, nên để người thân thu tiền tự do. Khi tiền thiếu, dù chỉ do nhầm, không ai chứng minh được gì, và nghi ngờ âm ỉ còn tệ hơn sự thật. Thay vào đó, đặt cùng một cách thu tiền cho mọi người: có ghi chép, cuối ca đếm và đối chiếu cùng nhau. Nói rõ lý do: "Sổ này để bảo vệ chị, có thiếu thì biết là nhầm chỗ nào".
Đừng để người nhà được ưu đãi khác hẳn người làm ngoài. Người nhà đi trễ thì bỏ qua, ăn uống tự do, nghỉ đột xuất không sao, trong khi người ngoài thì bị nhắc. Người làm ngoài thấy hết và hiểu rằng ở quán này cố gắng không có ý nghĩa. Hậu quả: người giỏi nghỉ đi, chỉ còn lại người nhà và người không có lựa chọn khác. Thay vào đó, giờ giấc, ăn uống, ngày nghỉ áp dụng như nhau; ưu đãi riêng cho người nhà nếu có thì làm ngoài giờ, không làm trước mặt nhân viên.
Đừng la mắng người nhà trước mặt khách và nhân viên. Với người nhà, người ta nói thẳng hơn, gắt hơn, vì nghĩ "người nhà thì không giận". Nhưng bị nói trước người ngoài là mất mặt, và vết đó theo về nhà. Thay vào đó, góp ý riêng sau giờ làm, nói về việc chứ không nói về con người: "Hôm nay bàn bốn chờ lâu, mai mình thử cách khác nhé", không nói "sao lúc nào cũng chậm vậy".
Đừng để người nhà tự ý cho người quen ăn chịu, giảm giá, biếu không. Người thân đứng quầy hay bị họ hàng, hàng xóm nhờ vả: "ghi sổ giùm", "bớt cho cô chút". Người nhà ngại từ chối, chủ quán thì không biết. Cộng lại, khoản này lớn hơn nhiều người nghĩ. Thay vào đó, đặt quy tắc chung rằng mọi khoản ghi nợ, giảm giá phải qua chủ quán, và cho người thân một câu để từ chối: "Chuyện này con không được tự quyết, cô hỏi chủ giúp con nhé".
Đừng mang chuyện nhà vào quán, và chuyện quán về bữa cơm. Làm chung thì gặp nhau cả ngày, rất dễ để giận dỗi ở nhà kéo vào giờ bán, hoặc chuyện quán thành đề tài trách móc trong bữa ăn. Thay vào đó, hẹn với nhau một buổi ngắn mỗi tuần để nói chuyện quán, còn lại thì về nhà là chuyện nhà.
Khi thấy không ổn: đừng để ngại kéo dài thành giận
Đừng kéo dài một sắp xếp không ổn chỉ vì ngại nói. Thấy người thân làm không hợp, chủ quán chịu đựng hết tháng này sang tháng khác. Càng kéo dài, chuyện càng khó nói và lúc nói ra thường đã thành bực bội. Thay vào đó, nói sớm, nói riêng, kèm một đề nghị cụ thể: chuyển sang phần việc khác hợp hơn, giảm giờ, hoặc một khoảng thời gian thử lại có mục tiêu rõ.
Đừng cho người nhà nghỉ bằng cách đổ lỗi trước họ hàng. Khi buộc phải dừng, người ta hay tìm lý do để không phải mang tiếng, rồi kể với người khác rằng người kia làm sai. Chuyện đến tai cả họ thì không còn là chuyện quán. Thay vào đó, nói thẳng với người đó trước, cảm ơn phần họ đã giúp, trả đủ những gì đã hứa, và thống nhất với nhau sẽ nói gì với người trong nhà.
Bảng tự soát: trước khi mời người nhà vào quán, hãy chắc mình KHÔNG
Đọc lại bảng này cùng người thân trước ngày đầu làm việc, coi như một buổi nói chuyện rõ ràng.
| Đừng | Hậu quả hay gặp | Thay vào đó |
|---|---|---|
| Mời vì thương | Người làm không vui, chủ bực | Nói rõ việc, cho thử vài ngày |
| Lương "tính sau" | Mỗi người hiểu một kiểu, so bì | Ghi rõ lương, ngày trả, ngày nghỉ |
| Không chia quyền | Nhân viên không biết nghe ai | Nói trước ai quyết chuyện gì |
| Giữ tiền không sổ | Nghi ngờ âm ỉ | Đếm và đối chiếu cuối ca như mọi người |
| Ưu đãi riêng trước nhân viên | Người giỏi bỏ đi | Một bộ luật cho tất cả |
| La mắng trước khách | Mất mặt, mang về nhà | Góp ý riêng, nói về việc |
| Để người nhà tự cho chịu | Thất thoát âm thầm | Mọi khoản nợ, giảm giá qua chủ quán |
| Kéo dài vì ngại | Bực bội tích tụ | Nói sớm, có đề nghị cụ thể |
Lỡ đã căng thẳng với người nhà ở quán thì gỡ thế nào
Khi đã có va chạm, mục tiêu đầu tiên là giữ quan hệ, sau đó mới là chuyện quán:
- Tạm tách ra một hai ngày nếu cả hai còn nóng, nhờ người khác đứng thay ca.
- Gặp riêng, ở ngoài quán, bắt đầu bằng phần mình chưa làm tốt: "Em chưa nói rõ chuyện lương từ đầu, lỗi đó ở em".
- Cùng nhau viết lại những điều đã bỏ trống: lương, giờ, phần việc, cách thu tiền.
- Nếu thật sự không hợp, thống nhất một ngày dừng, trả đủ phần đã hứa, và cùng nói một câu chuyện với gia đình.
- Nếu có khoản tiền lớn bị thiếu và hai bên không thống nhất, nhờ một người lớn trong nhà mà cả hai cùng tin làm người đứng giữa trước khi tính tới cách khác.
Đừng đem chuyện ra nói với họ hàng trước khi hai người đã nói với nhau. Câu chuyện qua nhiều người kể thường nặng hơn sự thật, và rất khó rút lại.
Những việc tưởng xa cách mà thật ra giữ được tình
Trả lương cho cha mẹ hay anh chị em làm ở quán không phải là xa cách. Nhiều người lớn tuổi thấy mình có ích hơn khi được trả công đàng hoàng, thay vì được cho tiền. Câu nói dễ nghe: "Mẹ làm thì mẹ nhận lương như mọi người, có vậy con mới yên tâm nhờ mẹ lâu dài".
Không mời người nhà vào quán cũng không phải là không thương. Nếu biết việc không hợp, từ chối sớm và giúp theo cách khác, như giới thiệu một chỗ làm hợp hơn, thường giữ được tình cảm tốt hơn là mời vào rồi không vui.
Đặt nội quy chung cho quán và để người nhà cùng ký cũng không phải là làm quá. Một tờ nội quy ngắn về giờ giấc, thu tiền, ăn uống giúp người thân biết rõ mình được làm gì, và giúp chủ quán không phải nhắc riêng từng người.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thuê người nhà làm ở quán không?
Có thể, nếu việc hợp với người đó và mọi điều kiện được nói rõ như với người ngoài: lương, giờ, ngày nghỉ, phần việc, cách thu tiền. Không nên mời chỉ vì thương hoặc vì ngại từ chối.
Trả lương cho người nhà thế nào cho khỏi so bì?
Nói rõ từ đầu, trả đúng ngày như mọi người làm khác, và ghi ra giấy. Nếu muốn giúp thêm thì làm riêng ngoài giờ, không trộn vào lương để tránh nhân viên khác so sánh.
Làm sổ sách với người thân có phải là nghi ngờ họ không?
Không. Sổ sách bảo vệ chính người thân: khi có thiếu hụt, ai cũng biết là nhầm ở đâu thay vì nghi ngờ nhau. Nên áp dụng cùng một cách với mọi người trong quán.
Cha mẹ hay can thiệp vào cách làm của quán thì sao?
Nói trước, nhẹ nhàng nhưng rõ, phần nào cha mẹ giúp và chuyện nào con quyết. Ghi nhận phần kinh nghiệm của cha mẹ, nhưng giữ một người quyết định cuối cùng để nhân viên và khách không bị rối.
Muốn cho người nhà nghỉ làm thì nói thế nào?
Nói riêng, nói sớm, cảm ơn phần họ đã giúp, trả đủ những gì đã hứa và thống nhất cách nói với gia đình. Tránh tìm lý do đổ lỗi để giữ thể diện cho mình.